Δημοσκοπήσεις: Όργανο του λαού ή συμφερόντων;

Ο γνωστός Αμερικανός κωμικός Robert Orben, σε μια σειρά από αποφθεγμάτων
του, είχε πει το εξής. «οι εκλογές γίνονται για να δούμε αν είναι σωστές οι
δημοσκοπήσεις». Όταν δε το 1973 διορίστηκε από τον τότε Αντιπρόεδρο των Η.Π.Α Gerald R. Ford ως συντάκτης των ομιλιών του, απέκτησε και την απαραίτητη τριβή με τα της πολιτικής. Για τα κυπριακά δεδομένα, απεδείχθη σε κάθε περίπτωση προφητικός.

Του Μιχάλη Παναγιώτου

Εν μέσω ενός πλήρως διαμορφωμένου πολεμικού πεδίου στην καθημερινότητα της προεκλογικής περιόδου, οι δημοσκοπήσεις κάνουν ξανά την εμφάνιση τους, μονοπωλώντας το ενδιαφέρον τόσο της κοινής γνώμης, αλλά και των ίδιων των επιτελείων. Το ερώτημα που δύναται να τεθεί παρόλα αυτά, είναι το τι ακριβώς προσφέρουν, πόσο έγκυρες είναι, μα κυρίως, το πόσο ανεξάρτητες.

Ο χαρακτήρας μιας εταιρίας

Όπως ακριβώς μια ιδιωτική εταιρία, έτσι και οι εταιρίες δημοσκοπήσεων χρειάζονται χρηματοδότηση για να μπορούν να εκτελούν απρόσκοπτα την αποστολή τους. Ποιός είναι αυτός όμως που μπορεί να βάλει το χέρι του στη φωτιά, όταν προκύπτει θέμα αμεροληψίας. Με τη δυναμική που έχουν αποκτήσει κυρίως τα τελευταία χρόνια, έχουν καθιερωθεί στη συνείδηση των πολιτών, ως απαραίτητο συστατικό μιας εκλογικής αναμέτρησης.

Μάλιστα, παρατηρείται τόση μεγάλη εξάρτηση, που δεν θα ήταν υπερβολή να τις χαρακτηρίσουμε μέχρι και διαμορφωτές της κοινής γνώμης. Με αυτό το σκεπτικό, για κάθε υποψήφιο, μια «έξυπνη» δημοσκόπηση, ενδέχεται να επιφέρει πολλαπλάσια οφέλη και από την ίδια την πολιτική του πρόταση. Σχέσεις (έμμεσης πλην σαφούς) εξάρτησης εταιρίας με νυν υποψήφιο δεν είναι μυστικό πως συναντάμε εξάλλου και σε αυτή την αναμέτρηση.

Το φαινόμενο του «Bandwagon»:

Στην πολιτική όπως και σε άλλες εκφάνσεις της ζωής, όταν δημιουργείται η πεποίθηση πως θα επικρατήσει ένα άτομο ή μια άποψη, τότε μερίδα του κοινού θα ακολουθήσει για να συνταχθεί με τον νικητή. Με άλλα λόγια θα προσδεθεί στο άρμα και αυτό με τη σειρά του αυτό θα αποκτήσει ιδιαίτερη δυναμική. Το φαινόμενο του «bandwagon» δεν προϋποθέτει σαφείς εκλογικεύσεις για επιλογή προτίμησης. Αρκεί το ότι θα υπάρξει επικράτηση.

Πριν καλά καλά ανακοινωθούν επισήμως όλες οι υποψηφιότητες, διάφορα μέσα και φορείς, άρχισαν να δημοσιοποιούν τις δικές τους δημοσκοπήσεις. Πιο τρανταχτό παράδειγμα, αφορά την περίπτωση του ΠτΔ Νίκου Αναστασιάδη. Ο Πρόεδρος εξήγγειλε την υποψηφιότητα του μόλις στις 14 Οκτωβρίου, ενώ τον Ιούνιο, 4 μήνες νωρίτερα, η εταιρία δημοσκοπήσεων IMR για λογαριασμό του Αlphalive, τον κατέτασσε νικητή σε όλα τα πιθανά σενάρια και διασταυρώσεις. Δημιουργήθηκε δηλαδή το κλίμα μιας σίγουρης επικράτησης, προτού ο ίδιος ο ενδιαφερόμενος ανοίξει τα χαρτιά του για επαναδιεκδίκηση της προεδρίας, και προτού το Α.Κ.Ε.Λ καταλήξει σε στήριξη οιουδήποτε υποψηφίου.

Οι αστάθμητοι παράγοντες:

 
Αυτό που διαφεύγει της προσοχής όσων προσδίδουν ιδιαίτερη σημασία στις δημοσκοπήσεις, είναι πως αυτές εκ προοιμίου καθρεφτίζουν τη στιγμιαία απόφαση του ερωτώμενου, χωρίς καμία δικλείδα ασφαλείας πως οι απαντήσεις που λαμβάνονται είναι προϊόν ειλικρινούς διάθεσης ή κατασταλαγμένης προσέγγισης.

Σημαντικότατο ρόλο σε μια δημοσκόπηση παίζει η ψυχολογική διάθεση που έχει τη συγκεκριμένη στιγμή ο αποδέκτης του ερωτηματολογίου. Όλες ανεξαιρέτως οι έρευνες που έχουν δει το φως της δημοσιότητας καταδεικνύουν μια σημαντική αποστροφή των πολιτών στην προεκλογική εκστρατεία. Όλοι αυτοί στις καρτέλες προτίμησης υποψηφίου φαίνεται όμως να έχουν σαφή άποψη προτίμησης, οξύμωρο μεν αλλά αληθινό.

Επιπλέον, μια σημαντική μερίδα των πολιτών δεν επιθυμούν να εκφράσουν σε μια ιδιωτική εταιρία τις προθέσεις τους υπό το φόβο του αγνώστου. Προτιμούν να παραμένουν αδρανείς και ουδέτεροι μέχρι και τι στιγμή της κάλπης. Το πλέον σημαντικό στοιχείο όμως που δε μπορεί να προσμετρηθεί, είναι η συσπείρωση γύρω από ένα κόμμα η πρόσωπο. Σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις ανά το παγκόσμιο, το ενδιαφέρον των πολιτών αυξάνεται όσο κοντεύει χρονικά η αναμέτρηση. Στη δική μας περίπτωση, αναμένεται να υπάρξει προεκλογικός αναβρασμός αμέσως μετά τα Χριστούγεννα και τη γιορτινή διάθεση που θα βρίσκονται οι πολίτες. Είναι το σημείο που τα επιτελεία θα επιστρατεύουν όλα τα κρυφά του χαρτιά και η πόλωση θα φτάσει το αποκορύφωμα της. Τότε είναι που και οι πιο μετριοπαθείς ψηφοφόροι θα πάρουν το όλο θέμα πιο ζεστά.

Το φαινόμενο των αποκλίσεων:

Για τη διεξαγωγή μιας ψηφοφορίας, απαιτείται πρωτίστως αντικείμενο έρευνας, παραγγελιοδότης, και φυσικά ερωτηματολόγιο. Όταν το δεύτερο συστατικό τυχαίνει να ταυτίζεται και με το τρίτο, το αποτέλεσμα είναι πραγματικά μοναδικό. Στις περιπτώσεις κατά τις όποιες ο παραγγελιοδότης έχει έννομο συμφέρον από το αποτέλεσμα, τότε οι διάφορες δημοσκοπήσεις παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές μεταξύ τους.

Συγκεκριμένα, η GPO στην τελευταία της χρονικά δημοσκόπηση που διενήργησε μεταξύ 27 Οκτωβρίου και 2 Νοεμβρίου, για λογαριασμό του Α.Κ.Ε.Λ, παρουσιάζει την ψαλίδα ανάμεσα σε Παπαδόπουλο και Μαλά να κλείνει επικίνδυνα, μόλις στη μισή μονάδα. Η έρευνα του Ιουλίου της ίδιας εταιρείας έδινε στον Αναστασιάδη 33,4%, στον Νικόλα Παπαδόπουλο 29,7% και στον Σταύρο Μαλά 17,9%.

Για την περίοδο 19 Οκτωβρίου με 6 Νοεμβρίου, η εταιρία CMRC Cryptonetwork διενήργησε τη δική της δημοσκόπηση για λογαριασμό του ΑΝΤ1 αυτή τη φορά. Στην προκειμένη, η ψαλίδα ανάμεσα σε Παπαδόπουλο και Μαλά είναι σαφώς πιο μεγάλη με τον πρόεδρο του ΔΗ.ΚΟ σταθερά στη δεύτερη θέση με 19,7% και τον Σταύρο Μαλά στην τρίτη με 17%.

Ακόμη πιο έντονη αντίφαση συναντάμε στην δημοσκόπηση της Prime Consultans για λογαριασμό του τηλεοπτικού σταθμού ΣΙΓΜΑ που διενεργήθηκε μεταξύ 25 Οκτωβρίου και 1 Νοεμβρίου. Στην πρόθεση ψήφου για την 1 η Κυριακή ο Ν.Παπαδόπουλος λαμβάνει ποσοστό της τάξης του 24%, σε αντίθεση με τον Σ.Μαλά που λαμβάνει μόλις 17,7%.

Για τον μήνα Οκτώβριο δημοσκόπησε διεξήγε και η Metron Αnalysis βάσει της οποίας ο Ν.Παπαδόπουλος λαμβάνει 19%, και ο Σ.Μαλάς 16%.

Τα ποιότικα χαρακτηριστικά

Πέραν από το βασικό ερώτημα, στις δημοσκοπήσεις διενεργούνται και κάποια «δευτερεύοντα» ερωτήματα. Στην προκειμένη περίπτωση των προεδρικών εκλογών, αυτά έχουν να κάνουν κατά κύριο λόγο με τη δυναμική προσέλκυσης ή συσπείρωσης ψηφοφόρων, αλλά και ποιοτικά χαρακτηριστικά που σκιαγραφούν εν ολίγοις και το προφίλ του κάθε υποψηφίου. Αν παρατηρήσει κανείς συστηματικά τον τρόπο που μεταφέρονται στον αποδέκτη τα ερωτήματα, θα διαπιστώσει πως ίσως κρύβονται σκοπιμότητες και κατευθυνόμενα συμφέροντα.

Όπως και στον τομέα των ποσοτικών αποκλίσεων που φανερώθηκε ανωτέρω, οι ίδιες δημοσκοπήσεις επιχειρούν να πλασάρουν δια ερωτηματολογίου κάποια πολύ σημαντικά ποιοτικά στοιχεία για τον κάθε υποψήφιο. Καταυτό τον τρόπο, εν πολλοίς ρυθμίζεται και η επιχειρηματολογία όταν αυτή μεταφέρεται στον δημόσιο διάλογο.

Η δημοσκόπηση που διεξήγαγε το Α.Κ.Ε.Λ μέσω της ελληνικής εταιρίας GPO όπως είδαμε και πιο πάνω, παρουσιάζει τη μικρότερη ποσοτική διαφορά ανάμεσα στους δυο κύριους υποψήφιους για τη δεύτερη θέση της πρώτης Κυριακής. Μέσα σε αυτήν λοιπόν, παρουσιάζονται τα δυνατά και αδύναμα σημεία των υποψηφίων.

Συγκεκριμένα ο κ. Μαλάς έχει ως δυνατό του σημείο μετρήσεις που τον φέρουν να βγαίνει πρώτος ως προς το ενδιαφέρον του για τη μεσαία τάξη 35%, τους εργαζομένους 40%, ότι είναι πιο κοντά στα προβλήματα των πολιτών 28,6%. Στις κατηγορίες αυτές ο Ν.Παπαδόπουλος υστερεί του αντιπαλου κατά παρασάγγας. Σε ερώτημα που τέθηκε για τα χαρακτηριστικά των υποψιφίων ο κ.Μαλάς κρίνεται ως άφθαρτος και ειλικρινής, ενώ ο κ.Παπαδόπουλος ως αλαζόνας που λέει μεγάλα λόγια.

Στην έρευνα της Prime Consultants για λογαριασμό του ΣΙΓΜΑ, τέθηκε ένα πολύ σημαντικό ερώτημα που έχει να κάνει με την εν γένει παρουσία των υποψηφίων μέχρι στιγμής στον πορεκλογικό αγώνα. Ο Ν.Παπαδόπουλος λαμβάνει ποσοστό 20%, ένα ο κ.Μαλάς μόλις 8%. Δηλαδή με όσα είδαμε μέχρι στιγμής, τις πολιτικές παρεμβάσεις, την εν γένει δραστηριοποίηση του τελευταίου διαστήματος, ο κ.Μαλάς δεν φαίνεται ικανός να πείσει πως είναι ικανή μια ανατροπή των προγνωστικών. Και όλα αυτά έρχονται σε πλήρη αντιδιαστολή με τα ευρήματα της GPO.

Το «χαστούκι» του 2008:


Το μεγαλύτερο χαστούκι στην όποια αξιοπιστία διέθεταν οι εταιρίες δημοσκοπήσεων στην Κύπρο, ήρθε το 2008, όταν όλες ανεξαιρέτως θεωρούσαν δεδομένη την πρόκριση του τότε Προέδρου Τάσσου Παπαδόπουλου. Αρκετούς μήνες πριν την εκλογική αναμέτρηση της πρώτης Κυριακής ,ο τότε ΠτΔ φερόταν να εξασφάλιζε το μέγιστο της εκλογικής δύναμης των κομμάτων που τον υποστήριζε.

Παρουσιαζόταν ως το απόλυτο φαβορί για την επικράτηση, κάτι που δημιούργησε τελικά ανυπολόγιστη ζημιά στην υποψηφιότητα του.

Πολλοί ήταν αυτοί που θεωρώντας δεδομένη την επικράτηση, δεν μπήκαν καν στον κόπο να «πολεμήσουν» για τον Τάσσο. Επήλθε ο εφησυχασμός τόσο στους επιτελείς του, αλλά και στους ίδιους του τους ψηφοφόρους. Ακόμα και στις τελευταίες χρονικά δημοσκοπήσεις του 2008, όπου τα πρώτα μαύρα σύννεφα κάνουν την εμφάνιση τους, οι εφημερίδες «Σημερινή» και «Πολίτης» δείχνουν τον Παπαδόπουλο πρωτοπόρο της πρώτης Κυριακής. Το αποτέλεσμα λίγο πολύ γνωστό. Ο Τάσσος τερμάτισε τρίτος στην συγκεκριμένη εκλογική αναμέτρηση και εκτός διεκδίκησης στη δεύτερη Κυριακή.

Ήταν τότε χρονικά που εμφανίσθηκε συστηματικά στο προσκήνιο, το θέμα των δημοσκοπικών εταιριών, της αξιοπιστίας τους ως εργαλείο προσφοράς στον πολίτη, αλλά και τα συμφέροντα που κατ’ουσίαν αυτές εξυπηρετούν. Δέκα χρόνια μετά και η συζήτηση φαίνεται να ατονεί. Οι δημοσκοπήσεις έχουν ανακτήσει τη χαμένη τους αίγλη και προσφέρουν στους πολίτες αυτό που σωστά έθεταν οι Ρωμαίοι. «Άρτον και θεάματα». Το τι παίρνει όμως ως αντάλλαγμα δεν είναι μετρήσιμο. Και στο ενδιάμεσο δυστυχώς, είναι οι τύχες αυτού του τόπου.