Κοινωνία και ΜΜΕ, στο έλεος των fake news

«Αν κάτι φαίνεται πολύ καλό για να είναι πραγματικό, σίγουρα είναι ψεύτικο»

Του Μάριου Δημητρίου

Με επίκεντρο τις ψευδείς ειδήσεις και το φαινόμενο της χειραγώγησης στο σύγχρονο κόσμο, η ημερίδα που συνδιοργάνωσαν από κοινού στις 27 Νοεμβρίου 2017 στο συνεδριακό κέντρο «Φιλοξενία» στη Λευκωσία, το Γραφείο Ενημέρωσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων, η Ένωση Συντακτών Κύπρου, η Αρχή Ραδιοτηλεόρασης Κύπρου και η Επιτροπή Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας, πέτυχε το στόχο της να αναδείξει σε βάθος το πρόβλημα των fake news στην κοινωνία και στα ΜΜΕ, αλλά και να προκαλέσει το ζωηρό ενδιαφέρον των δεκάδων δημοσιογράφων, φοιτητών δημοσιογραφίας, λειτουργών Τύπου και Επικοινωνίας που το παρακολούθησαν.

Την ημερίδα άνοιξε με χαιρετισμό του ο Κυβερνητικός Εκπρόσωπος, Νίκος Χριστοδουλίδης και ακολούθησαν με εισηγήσεις τους ο ευρωβουλευτής και δημοσιογράφος Στέλιος Κούλογλου, ο Διευθύνων Σύμβουλος της «com2go group», Γιώργος Οικονομίδης και ο Πρόεδρος της Επιτροπής Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας, Γιώργος Παυλίδης. Σύντομες παρεμβάσεις έκαναν ο Πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Κύπρου, Γιώργος Φράγκου, ο Πρόεδρος του Κυπριακού Πρακτορείου Ειδήσεων, Λάρκος Λάρκου, και ο Ισίδωρος Κολώτας, εκ μέρους του Συμβουλίου της Αρχής Ραδιοτηλεόρασης Κύπρου.

Τα ΜΜΕ στην κρεμάλα των fake news

«Όπως παλιά ήταν απαραίτητη η γνώση της αλφαβήτας για την ώθηση του ανθρώπου προς τα εμπρός, τώρα είναι απαραίτητη η γνώση της ψηφιακής γραφής και ανάγνωσης, πολύ περισσότερο που η κατάσταση χειροτερεύει ως προς την κατασκευή ψεύτικων ειδήσεων και εικόνων και τη διάδοσή τους, κυρίως μέσω του διαδικτύου», είπε στην εισήγησή του ο Στέλιος Κούλογλου. Απευθυνόμενος προς τον κυβερνητικό εκπρόσωπο, ο ευρωβουλευτής παρατήρησε χαρακτηριστικά ότι η κυπριακή κυβέρνηση, αλλά και η ΕΕ, «πρέπει να βοηθήσει τα πραγματικά ΜΜΕ, ιδιαίτερα τον γραπτό Τύπο που αντιμετωπίζει μεγάλα προβλήματα, να επιβιώσει στις σημερινές συνθήκες και να επιβραβεύσει τις καλές προσπάθειες, των καλών δημοσιογράφων. Διαφορετικά αν συνεχίσουν τα πράγματα έτσι όπως είναι, τα ΜΜΕ θα αυτοκτονήσουν στην κρεμάλα των fake news».

Donald Trump και political manipulation

Από την πλευρά του ο Διευθύνων Σύμβουλος της «com2go group», Γιώργος Οικονομίδης αναφέρθηκε σε οκτώ τύπους ψεύτικων ειδήσεων, που όπως τόνισε, επιδιώκουν, μεταξύ άλλων, «να ασκήσουν συναισθηματική επιρροή, δηλαδή να παίξουν με το μυαλό ή τα συναισθήματά μας».  Πρόσθεσε εμφαντικά ότι «αν κάτι φαίνεται πολύ καλό για να είναι πραγματικό, σίγουρα είναι ψεύτικο». Στη διάρκεια της συζήτησης που ακολούθησε, ξεκαθάρισε ότι «τα fake news, βασικά δεν έχουν να κάνουν με πολιτικές εκστρατείες – αυτά είναι περίπου ένα πολύ μικρό ποσοστό 12%. Υπάρχει όμως ένα άλλο μεγάλο κομμάτι, που αφορά το political manipulation και για το οποίο κατηγορείται ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Donald Trump – ότι δηλαδή η Ρωσική κυβέρνηση, στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2016 για την Προεδρία των ΗΠΑ, έκανε εκστρατεία στην Αμερική, υπέρ του. Αυτό δεν έχει να κάνει με ψευδείς ειδήσεις, αλλά με τον τρόπο που λειτουργεί σήμερα η ενημέρωση, που τα τελευταία χρόνια είναι κατά 72% ηλεκτρονική. Σήμερα σε μεγάλο βαθμό, οι ψεύτικες ειδήσεις δεν διοχετεύονται από ΜΜΕ, αλλά από άτομα και δεν έχουν να κάνουν με δημοσιογράφους αλλά με πολίτες που θέλουν να βλάψουν κάποιον, ή να έχουν οικονομικό όφελος. Θα πρέπει με ηλεκτρονικό τρόπο, οι ψεύτικες ειδήσεις να φιλτράρονται και να αφαιρούνται – κι αυτό γίνεται σήμερα σε μεγάλο βαθμό, από τη Google και το Facebook. Από το 2018, αναμένεται ότι το 60% των fake news θα εκλείψουν, γιατί τα φίλτρα γίνονται όλο και πιο «έξυπνα».

Συναισθήματα, ένστικτο, βιομηχανία θεάματος

«Τόσο στο δημοψήφισμα για το Brexit, όσο και στις εκλογές των ΗΠΑ, τα πραγματικά γεγονότα φαίνονταν να είχαν ξεπεραστεί από τα συναισθήματα, τα αποδεικτικά στοιχεία αγνοήθηκαν υπέρ του ενστίκτου, και οι πιστοποιημένες θέσεις υποτάχθηκαν σε ένα είδος βιομηχανίας του θεάματος», παρατήρησε μεταξύ άλλων στην παρέμβασή της, η Συντονίστρια της ημερίδας, Αλεξάνδρα Ατταλίδου, εκπρόσωπος Τύπου του Γραφείου Ενημέρωσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. «Δυστυχώς», πρόσθεσε, «η εξάπλωση των «fake news»  και η ενδυνάμωση του «post truth», οφείλεται στην κατάρρευση της εμπιστοσύνης στους παραδοσιακούς θεσμούς και στη συρρίκνωση της δύναμης των παραδοσιακών μέσων μαζικής ενημέρωσης. Να διευκρινίσω ότι δεν έχω καμία διάθεση να δαιμονοποιήσω τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παρά μόνο να κακίσω συγκεκριμένες μορφές χρήσης τους. Εξάλλου κι εγώ η ίδια, το Γραφείο μας και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, χρησιμοποιούμε κατά κόρον, αυτά τα εργαλεία επικοινωνίας και ενημέρωσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, έχοντας διαπιστώσει το μέγεθος του φαινομένου των ψευδών ειδήσεων και έχοντας αντιληφθεί τις επικίνδυνες προεκτάσεις του, ανέλαβε δράση το 2015 με τη σύσταση της ομάδας εργασίας «East StratCom», στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης. Η ομάδα αυτή στηρίζεται σε ένα δίκτυο εθελοντών που συλλέγει ιστορίες παραπληροφόρησης και στη συνέχεια τις αντικρούει σε ενημερωτικά δελτία. Στις 23 Νοεμβρίου 2016, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προειδοποίησε για την εκστρατεία ρωσικής προπαγάνδας εναντίον της ΕΕ και ζήτησε ενίσχυση της «East StratCom», οικονομικά και σε επίπεδο στελέχωσης».

«Γιατί πήγε ο Αναστό, Νέα Υόρκη;»

Με την αφήγηση ενός πραγματικού γεγονότος, άρχισε την ομιλία του για τις ψευδείς ειδήσεις, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Νίκος Χριστοδουλίδης. «Την Τετάρτη το βράδυ, 15 Νοεμβρίου 2017», είπε, «ενώ βρισκόμουν σε μια παρουσίαση βιβλίου στην Λευκωσία, έλαβα το ακόλουθο μήνυμα από ένα φίλο δημοσιογράφο: «Γιατί πήγε ο Αναστό (εννοώντας τον Αναστασιάδη) Νέα Υόρκη; Λόγοι υγείας; Πότε επιστρέφει;». Εκείνη ακριβώς την ώρα, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ήταν σε εκδήλωση στην Λευκωσία. Αυτή η προσωπική εμπειρία – που είμαι σίγουρος ότι όλοι πρόσφατα εσείς εδώ, βιώσατε παρόμοιες κατά καιρούς – αποδεικνύει το επίκαιρο της ημερίδας που διοργανώνετε σήμερα». Ο εκπρόσωπος ανάπτυξε τις απόψεις του για το θέμα και στο τέλος επέστρεψε στο παράδειγμα με το οποίο ξεκίνησε την παρέμβαση του: «Μετά που έλαβα το συγκεκριμένο μήνυμα, του απάντησα: «Ο Αναστό είναι Κύπρο. Στην Πύλη Αμμοχώστου τώρα, σε εκδήλωση. Μα ποιος λέει τέτοια;». Και η απάντηση από τον δημοσιογράφο στο μήνυμα μου, ήταν: «Fake News; Πάντως εγώ λειτούργησα δεοντολογικά». Και όντως, ο εν λόγω δημοσιογράφος λειτούργησε επαγγελματικά και δεν προχώρησε στην άμεση δημοσιοποίηση της είδησης που του δόθηκε, αλλά ως σωστός επαγγελματίας, θέλησε να διερευνήσει το θέμα. Οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι λοιπόν, έχουν ρόλο να διαδραματίσουν στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των fake news». (Να αναφέρουμε ότι στο σημείο αυτό, ο Ν. Χριστοδουλίδης, αποκάλυψε ότι μιλούσε για τον καθήμενο δίπλα του στο πάνελ της ημερίδας, Γιώργο Παυλίδη).

Το νομοσχέδιο και ο ώριμος πολίτης

«Ανάλογα φαινόμενα, δυστυχώς, αντιμετωπίζουμε και στον τόπο μας, που δυστυχώς ενισχύονται  λόγω και της προεκλογικής περιόδου που διανύουμε», είπε ο Ν. Χριστοδουλίδης και πρόσθεσε: «Ως κυβερνητικός εκπρόσωπος, οφείλω να αναφέρω πως πολύ συχνά αντιμετωπίζω τέτοια φαινόμενα, τα οποία κατά κύριο λόγο, δεν προέρχονται από επαγγελματίες δημοσιογράφους, αλλά τρίτους οι οποίοι διαδίδουν ανυπόστατες πληροφορίες σε δημοσιογράφους. Προκειμένου να λύσουμε κάποια από αυτά τα προβλήματα στην Κύπρο, η Κυβέρνηση ετοιμάζει ένα νέο νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο δύναται να ολοκληρωθεί, να ψηφιστεί και να εφαρμοστεί, εντός των πρώτων μηνών του 2018. Με το υπό μελέτη νομοσχέδιο, ανάμεσα σε άλλα, στόχος είναι να κατοχυρωθεί η λειτουργία των μέσων μαζικής ενημέρωσης και παράλληλα να διαμορφωθεί το πλαίσιο που αφορά και άλλα συναφή θέματα, όπως η δημοσιογραφική δεοντολογία, η ελευθερία του Τύπου, τα πρακτορεία ειδήσεων, οι ανταποκριτές ξένων πρακτορείων και μέσων ενημέρωσης, μητρώα και ταυτότητες δημοσιογράφων, καταγραφή σε μητρώο ολόκληρου του μηντιακού σκηνικού της χώρας μας, καλύπτοντας, τον έντυπο, τηλεοπτικό, ραδιοφωνικό και διαδικτυακό τύπο, και πολλά άλλα. Με τον τρόπο αυτό, ευελπιστούμε ότι θα έχουμε για πρώτη φορά, μία ολοκληρωμένη εικόνα των μέσων μαζικής ενημέρωσης και του προσωπικού που τα υπηρετεί και θα αντιμετωπίσουμε σε κάποιο βαθμό, προβλήματα που υπάρχουν σήμερα. Ας μην έχουμε όμως ψευδαισθήσεις. Όπως ανέφερα και προηγουμένως, ότι και αν κάνουμε, θεωρώ ότι θα υπάρχουν ανοικτά παράθυρα για ψευδείς ειδήσεις, ακραία προπαγάνδα και σενάρια συνωμοσίας. Ενδεχομένως, η καλύτερη απάντηση σε όλα αυτά είναι ένας ώριμος πολίτης και εκ μέρους όλων όσων συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο μία ώριμη, μετριοπαθής  συμπεριφορά.  Και επειδή το δεύτερο είναι δύσκολο, ειδικά εν μέσω προεκλογικής περιόδου, θα επικεντρωθώ στο πρώτο, στο ρόλο του πολίτη, γενικότερα της κοινωνίας που θεωρώ ότι είναι καίριος στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των fake news. Έχω την έντονη πεποίθηση ότι η σ συντριπτική πλειοψηφία του Κυπριακού λαού, που είναι σαφώς πιο μπροστά από όλους εμάς που συμμετέχουμε στον δημόσιο διάλογο του τόπου, αντιλαμβάνεται και γνωρίζει πολύ καλά όταν κάποιοι επιχειρούν να του σερβίρουν fake news. Και κατ’ επέκταση μια τέτοια προσπάθεια, ειδικά κατά την διάρκεια μιας προεκλογικής περιόδου, στο τέλος της μέρας, αντί να φέρνει ψηφοφόρους, απομακρύνει τον κόσμο περισσότερο από την πολιτική και ενισχύει την κρίση αξιοπιστίας που υπάρχει».

Άλλο το misinformation, άλλο το disinformation

Παίρνοντας τον λόγο ο δημοσιογράφος Γιώργος Παυλίδης, Επίκουρος Καθηγητής Επικοινωνιών και δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, Πρόεδρος της Επιτροπής Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας, είπε μεταξύ άλλων ότι «τα ΜΜΕ, ήταν πάντα γεμάτα με τέτοιου είδους ψεύτικες ειδήσεις, που δεν έχουν όλες την ίδια βαρύτητα και χαρακτήρα. Κάποιες οφείλονται στην άγνοια ή τον ελλειμματικό επαγγελματισμό των δημοσιογράφων, υπάρχουν όμως και ειδήσεις χαλκευμένες, που κρύβουν σκοπιμότητα, εξυπηρετώντας αλλότρια συμφέροντα. Όπως εύστοχα σημειώνει και ο Έλληνας ερευνητής Αντρέας Βλάχος, «άλλο είναι η λανθασμένη πληροφορία το (misinformation) κι άλλο η παραπληροφόρηση (disinformation), που γίνεται με κακή πρόθεση». Η παρουσία του διαδικτύου γενικά και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ειδικότερα, κάνουν τη διαδικασία διάχυσης ψευδών ειδήσεων, πολύ πιο εύκολη και μαζική. Επίσης σήμερα, στο χώρο δεν κινούνται μόνο οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι, αλλά και η ατέλειωτη στρατιά των δημοσιογράφων – πολιτών. Ο έντονος ανταγωνισμός, που ολοένα οξύνεται, αποτελεί δυστυχώς κίνητρο για αρκετά Μέσα και δημοσιογράφους, να γράφουν και να πολλαπλασιάζουν ψευδείς ειδήσεις. Από τη στιγμή που αυτό που μετρά και αποφέρει έσοδα, είναι η ψηλή επισκεψιμότητα, πολλοί λειτουργοί των διαδικτυακών μέσων, επιλέγουν την εύκολη λύση του «click – bait», δηλαδή τις ειδήσεις-δόλωμα, που ενίοτε δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα. Επιπλέον, η ανάγκη ελαχιστοποίησης του χρόνου που μεσολαβεί από την εκδήλωση του γεγονότος, μέχρι την μετάδοση του μηνύματος /είδησης, εξωθεί αρκετούς λειτουργούς να παραβιάζουν τη βασική αρχή της διασταύρωσης της είδησης. Η αρνητική αυτή συμπεριφορά, πολλαπλασιάζεται όταν το μήνυμα φθάνει στο χρήστη. Συγκεκριμένα έρευνα που έγινε το 2016 από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια,  δείχνει ότι 6 στους 10 χρήστες του Ίντερνετ, αναδημοσιεύουν μια είδηση, μια ανάρτηση διαβάζοντας μόνο τον τίτλο, όχι το περιεχόμενο. Άρα εκτός από το «click – bait», έχουμε και το «share – bait». Υπάρχει όμως ένα ακόμη πιο ανησυχητικό φαινόμενο. Ο οίκος Oxford Dictionaries, έχρισε ως λέξη της χρονιάς για το 2016, τη λέξη «post truth», δηλαδή «μετά – αλήθεια». Πρόκειται για ένα νεολογισμό που περιγράφει το μεταμοντέρνο φαινόμενο της γκρίζας ζώνης, που επεκτείνεται μεταξύ της αλήθειας και του ψέματος. Ο όρος αυτός δεν είναι τόσο αθώος όσο φαίνεται, διότι σύμφωνα με ειδικούς γλωσσολόγους, σχετίζεται με τις συνθήκες που κάνουν επίκληση στο συναίσθημα και οι οποίες παρουσιάζονται να διαδραματίζουν πιο ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης από ότι τα πραγματικά γεγονότα. Μ’ άλλα λόγια, ο δέκτης του μηνύματος σχηματίζει εικόνα για τα τεκταινόμενα, όχι με κριτήριο αυτό που πραγματικά είναι, αλλά με κριτήριο το τι ο ίδιος πιστεύει, νομίζει, αισθάνεται ή και πληροφορείται ότι είναι. Η εικόνα γίνεται πιο δραματική, αν λάβουμε υπόψη τον ψηφιακό αναλφαβητισμό και την αδυναμία του χρήστη, να αξιολογήσει σωστά το μήνυμα που λαμβάνει».

Μάθημα «Γραμματισμός στα Μέσα» (Media Literacy)

«Για άλλη μια φορά», κατέληξε ο Γ. Παυλίδης, «γεννιέται το ερώτημα «Τι κάνουμε», για να βελτιώσουμε την άκρως ανησυχητική εικόνα που έχουμε απέναντί μας. Απαντώ, εισηγούμενος επιγραμματικά, τα ακόλουθα:

*Εισαγωγή του μαθήματος του «Γραμματισμού στα Μέσα» (Media Literacy), ως υποχρεωτικό μάθημα σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.

*Διοργάνωση σεμιναρίων, ημερίδων και συνεδρίων όπως το σημερινό, για ενημέρωση και ανταλλαγή απόψεων, τόσο με εξειδικευμένες ομάδες πολιτών, όσο και με την κοινωνία γενικότερα.

*Εκπόνηση και πραγματοποίηση μιας μεγάλης διάρκειας διαφωτιστικής εκστρατείας, από πλευράς του Κράτους, για ενημέρωση του κοινού.

*Κατοχύρωση του δημοσιογραφικού λειτουργήματος και της δημοσιογραφικής ιδιότητας, στη βάση συγκεκριμένων, ποιοτικών πρωτίστως, κριτηρίων.

*Θεσμοθέτηση της Επιτροπής Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας και υιοθέτηση και υλοποίηση της αρχής της συν-ρύθμισης. Η λειτουργία Πειθαρχικού Συμβουλίου, δεν είναι αυτοσκοπός, αποτελεί όμως το ύστατο μέτρο για αναχαίτιση της αυξητικής τάσης που παρατηρείται στην δημοσιοποίηση μεταξύ άλλων και των ψευδών ειδήσεων, όπως επίσης  και της άρνησης μερίδας των ΜΜΕ, να αυτό-ρυθμιστούν.

*Υποχρεωτική τοποθέτηση φίλτρων ποιότητας, υφιστάμενων λογισμικών ελέγχου, εργαλείων όπως είναι το Factmata, που επεξεργάστηκε η ομάδα του Αντρέα Βλάχου, Καθηγητή του Πανεπιστημίου Sheffield και το οποίο θα εγκαθίσταται στον browser του χρήστη. Το συγκεκριμένο εργαλείο, θα  «διαβάζει» τις σελίδες που κατεβάζει ο χρήστης, θα κάνει αυτόματο έλεγχο και εκεί που χρειάζεται , θα προσφέρει στατιστικά στοιχεία και θα αναφέρει τις πηγές.

*Τέλος η παγκόσμια κοινότητα, θα πρέπει να υποχρεώσει μεγάλους διαδικτυακούς οργανισμούς να εγκαταστήσουν ειδικές πλατφόρμες, όπως είναι  Cross Check που εγκατάστησε η Google, για να ελέγχουν το βαθμό αξιοπιστίας των ειδήσεων».

Εξ αντικειμένου και apriori, τοξικά

«Οι ψευδείς, οι χαλκευμένες ειδήσεις συνιστούν πρωτ’ απ’ όλα, βάναυση βεβήλωση του πολιτικού πολιτισμού και ως τέτοιες πρέπει να αντιμετωπίζονται», είπε στην παρέμβασή του ο Πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Κύπρου Γιώργος Φράγκος. «Οι ψευδείς ή χαλκευμένες ειδήσεις», συνέχισε, «συνιστούν παράλληλα κατάφωρη παραβίαση κάθε μορφής δημοσιογραφικής δεοντολογίας και ως τέτοιες, πλήττουν ακαριαία τον επαγγελματισμό και την αξιοπιστία των ΜΜΕ και των λειτουργών τους. Χαλκευμένες ειδήσεις, ανέκαθεν υπήρχαν, από την ανακάλυψη της τυπογραφίας, από την έκδοση και κυκλοφορία της πρώτης εφημερίδας και εντεύθεν. Όπως η δημοσιογραφία εξελίσσεται τεχνολογικά, στον ίδιο βαθμό και προς την ίδια κατεύθυνση, εξελίσσεται και η χάλκευση των ειδήσεων. Απλώς στις μέρες μας, η χάλκευση γίνεται ευκολότερη, επικινδυνότερη και ενδεχομένως επιδραστικότερη. Ούτως ή άλλως, τα «fake news» στις μέρες μας, αλλά και διαχρονικά, ένα και μοναδικό στόχο και σκοπό είχαν και έχουν: τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης, την ποδηγέτηση της σε συμπεράσματα και απόψεις, που ουδόλως εδράζονται σε πραγματικά δεδομένα και πραγματικά γεγονότα. Τα «fake news», είναι εξ αντικειμένου και apriori, τοξικά για τη δημοκρατία, τον πλουραλισμό, την ελευθεροτυπία. Τα «fake news» μολύνουν την αξιοπιστία και την επιδραστικότητα του συνόλου των ΜΜΕ, είτε αυτά υποπίπτουν στο συγκεκριμένο ατόπημα, είτε όχι. Σε μια ευνομούμενη πολιτεία, σ’ ένα σύγχρονο κράτος, η δράση για περιορισμό, έλεγχο και ανάσχεση των «fake news», αλλά και δίωξη όσων επιδίδονται σε αυτά, είναι επιβεβλημένη και θεσμικά εξοπλισμένη. Στην Κύπρο το θεσμικό πλαίσιο που διέπει τη λειτουργία των ΜΜΕ, έντυπων, ηλεκτρονικών και διαδικτυακών, εξακολουθεί, δυστυχώς, να παρουσιάζει κενά και ελλείψεις. Οι ελλείψεις αυτές αφορούν κατά κύριο λόγο το διαδικτυακό χώρο, τη δεοντολογία, αλλά και τα «fake news».

Το κοστούμι που…μας στενεύει στον κάβαλο…

«Η νέα νομοθεσία περί Τύπου, τελεί υπό εκπόνηση», είπε ο Γ. Φράγκος και πρόσθεσε. «Εμείς, ως ΕΣΚ, ως εμπλεκόμενος φορέας στο διάλογο για τη νέα νομοθεσία, θα κάμουμε ό,τι περνά από το χέρι μας, προκειμένου αυτά τα κενά και οι ελλείψεις, να συμπληρωθούν». Συνέχισε με τα εξής, μιλώντας εκτός γραπτού κειμένου, ο Πρόεδρος της ΕΣΚ: «Δεν  θα αφήσω την ευκαιρία να πάει ανεκμετάλλευτη, εννοώ την παρουσία σας κύριε Χριστοδουλίδη και τονίζω ότι η συζήτηση για την εκπόνηση του νέου νομοθετικού πλαισίου, έχει στην ουσία ξεκινήσει εδώ και μια πενταετία. Τον τελευταίο μήνα, φαίνεται να μπαίνει σ’ ένα νέο στάδιο. Λυπούμαι να παρατηρήσω ότι ως Ένωση Συντακτών, ακόμα δεν έχουμε κληθεί να λάβουμε μέρος σε αυτό τον διάλογο και έχω την αίσθηση ότι ράβεται ένα κοστούμι, το οποίο θα κληθούμε στο τέλος να φορέσουμε…και πρέπει να προσέξει η πολιτεία και τα θεσμοθετημένα όργανά της, γιατί αν κάνει λάθη, αυτό το κοστούμι μπορεί να μας στενεύει στον κάβαλο…». (γέλια από το ακροατήριο).

Ο Κληρίδης…πράκτορας των Ναζί!

Συνέχισε από το γραπτό κείμενο, ο Γιώργος Φράγκος: «Λόγω των ιδιαιτεροτήτων που προσδίδει στην πατρίδα μας το μικρό μέγεθός της, τα εγχώρια «fake news», έχουν μικρότερη διάρκεια ζωής, απ’ όση ενδεχομένως έχουν διεθνώς. Κι αυτό διότι είναι ευκολότερο να αποκαλυφθεί ένα ψέμα σε μια αριθμητικά μικρή κοινωνία, παρά σε μια πολυπληθέστερη. Από την άλλη, θα πρέπει να πούμε ότι και οι θεματικές των «fake news», είναι στην Κύπρο πιο περιορισμένες απ΄ ότι συμβαίνει αλλού. Κατά πρώτο και κύριο λόγο, τα «fake news» στην Κύπρο, έχουν πολιτική χροιά και χαρακτήρα». Μιλώντας και πάλι εκτός γραπτού κειμένου, ο Γ. Φράγκος ανέφερε ως «κραυγαλέο παράδειγμα, πολιτικού fake news στην Κύπρο, ένα μήνα πριν τις Προεδρικές εκλογές, τη δεκαετία 1980, το δημοσίευμα ότι «Ο Γλαύκος Κληρίδης, είναι πράκτορας των Ναζί». Πρόσθεσε ότι αυτό το δημοσίευμα, «ήταν είναι και θα είναι εσαεί, όνειδος για την κυπριακή δημοσιογραφία και πρέπει να το έχουμε ως σημείο αναφοράς όταν μιλούμε γι’ αυτό το ζήτημα». (σ. σ. Στις προεδρικές εκλογές του 1983, η εφημερίδα «Ελευθεροτυπία», εκφραστικό όργανο τότε του ΔΗΚΟ, ισχυρίστηκε με πλαστά έγγραφα, ότι δήθεν ο υποψήφιος Πρόεδρος Γλαύκος Κληρίδης, ήταν πράκτορας των Ναζί. Παρά το fake news αυτό, ο Γλαύκος Κληρίδης, συγκέντρωσε στις εκλογές εκείνες, ποσοστό 33,9%. Μετά από τριάμισι χρόνια, η εφημερίδα απολογήθηκε και παραδέχτηκε την πλαστότητα των εγγράφων, που πάνω τους βάσισε τον πολιτικό της λίβελο).

Κύριοι αυτουργοί, πολιτευτές

Ο Πρόεδρος της ΕΣΚ, συνέχισε αναφέροντας ότι «κατά δεύτερο λόγο, τα «fake news» στον τόπο μας, έχουν οικονομική υφή. Και μάλλον στην τρίτη θέση, θα πρέπει να κατατάξουμε τις χαλκευμένες ειδήσεις που έχουν να κάμουν με το «life style» και την προσωπική ζωή, των ούτω καλουμένων «celebrities». Ωστόσο, οι κύριοι αυτουργοί «fake news» στην Κύπρο, δεν είναι δημοσιογράφοι, αλλά πολιτευτές. Και δεν το λέω αυτό ως ελαφρυντικό για το δημοσιογραφικό σινάφι, αλλά για να καταδείξω τον δεσπόζοντα ρόλο που διαδραματίζει η πολιτική – για την ακρίβεια, η μικροπολιτική – στη χάλκευση ειδήσεων. Ακόμα και στις περιπτώσεις που οι πολιτικοί δεν είναι αυτουργοί των «fake news», αποτελούν την πρωτογενή πηγή για τη δημιουργία τους. Υπάρχουν, κι ενδεχομένως, θα πρέπει να ενισχυθούν και να διευρυνθούν, θεσμοθετημένες διαδικασίες πάταξης των «fake news». Ωστόσο, ο μεγαλύτερος τιμωρός ήταν και παραμένει η κοινή γνώμη, η κοινωνία των πολιτών. Αρνητικός συντελεστής σε αναγνωσιμότητα, ακροαματικότητα, τηλεθέαση, επισκεψιμότητα, μπορεί να επιφέρει συμμόρφωση των ΜΜΕ, κατά τρόπο καταλυτικό».

Η φούσκα του χρηματιστηρίου των ειδήσεων

Στη δική του τοποθέτηση εκ μέρους της Αρχής Ραδιοτηλεόρασης, ο Ισίδωρος Κολώτας, τόνισε ότι είναι παλιό το πρόβλημα των ψεύτικων ειδήσεων. «Το  νέο στοιχείο», πρόσθεσε, «είναι το διαδίκτυο, μια τεχνολογία στην οποία ακόμα δεν έχουμε προσαρμοστεί και ίσως η δική μας γενιά να μην το καταφέρει ποτέ. Και ο λόγος, είναι ότι εξελίσσεται με ρυθμούς που η ανθρωπότητα δεν έχει ξαναδεί και νομίζω η λύση είναι στην άλλη γενιά. Το διαδίκτυο άνοιξε την αγορά των ειδήσεων σε νέους παίκτες, δηλαδή διαδικτυακές εφημερίδες και κανάλια, με τα παραδοσιακά μέσα να εξακολουθούν τυπώνουν την εφημερίδα, αλλά να έχουν το ένα πόδι στο διαδίκτυο, έχοντας και το portal τους. Συνεχίζουν όμως να ψάχνουν το επιχειρηματικό τους μοντέλο και αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες. Θεωρώ ότι αυτό που παρατηρείται σήμερα, είναι μια φούσκα του χρηματιστηρίου των ειδήσεων, με τοξικά προϊόντα. Αυτό που καλούμαστε να συζητήσουμε σήμερα, είναι ίσως τι θα γίνει στο μεταξύ, ή ακόμα τι θα κάνουμε, αν δεν επέλθει η αυτο-διόρθωση της αγοράς και πώς θωρακίζουμε τον πολίτη, από κάθε είδους χειραγώγηση, στο διηνεκές. Η Αρχή Ραδιοτηλεόρασης Κύπρου, έχει μια δράση, την παιδεία στα ΜΜΕ και έχει ήδη εφαρμόσει πρόγραμμα βιωματικών εργαστηρίων σε όλα τα σχολεία της Κύπρου, με στόχο την ενημέρωση, εκπαίδευση και ενεργό εμπλοκή των παιδιών, στην προσπάθεια για ανάπτυξη κριτικής προσέγγισης, στο περιεχόμενο των οπτικοακουστικών μέσων. Έτσι που τα παιδιά, να είναι σε θέση να διασταυρώνουν, να συγκρίνουν, να διακρίνουν εύκολα τις ψευδείς ειδήσεις, την προπαγάνδα, ή την παραπληροφόρηση, για δική τους προστασία».

Έχουν ξαδέλφια τη ρητορική μίσους και τον λαϊκισμό

«Το Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων αντιμετωπίζει το πρόβλημα μεταξύ άλλων, συμβάλλοντας στη δημόσια συζήτησή του», είπε σε σύντομη τοποθέτησή του ο Πρόεδρος του ΚΥΠΕ, Λάρκος Λάρκου. «Εισηγούμαι», είπε, «μια πανεπιστημιακή σχολή δημοσιογραφίας να ιδρύσει Παρατηρητήριο για τα fake news, για συστηματική αντιμετώπιση του φαινομένου. Τα fake news δεν έρχονται μόνα τους, έχουν ξαδέλφια τη ρητορική μίσους, τον μη σεβασμό στη δεοντολογία, τη δημοσιογραφία των επιθέτων, τον λαϊκισμό και στον χώρο του Τύπου. Εμείς στο ΚΥΠΕ, εκτιμούμε τη νηφάλια δημοσιογραφία, τον σεβασμό στη δεοντολογία, τον ειδησεογραφικό πλουραλισμό, όλα όσα βοηθούν τον πολίτη ν’ αποκτήσει γνώσεις, δεξιότητες και κριτική ικανότητα».

Οι εισηγητές που πήραν το λόγο – Νίκος Χριστοδουλίδης, Γιώργος Οικονομίδης, Στέλιος Κούλογλου, Γιώργος Παυλίδης και Γιώργος Φράγκος.

 

Το παρόν τους έδωσαν και εκπρόσωποι Τύπου της Αστυνομίας. Σε σύντομη παρέμβασή του ο Ανδρέας Αγγελίδης (πρώτος αριστερά), είπε ότι «ενισχύοντας την επαγγελματική αντικειμενική, δημοσιογραφία, θα μειωθεί το φαινόμενο των fake news». Αναφορά έκανε και στα «πολύ επικίνδυνα, ψεύτικα προφίλ, που συχνά συνδέονται και με υποθέσεις παιδικής πορνογραφίας».

Μερικοί από τους παρευρισκόμενους δημοσιογράφους. Στην πρώτη σειρά από αριστερά, Σωτηρούλα Χριστοφίδου, Μάριος Δημητρίου και Άντρη Κούννου.

 

Φωτό: Γεμάτη ήταν η αίθουσα του συνεδριακού, όπου πραγματοποιήθηκε η ημερίδα.

 

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΒΑΣΙΑ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗ