«Το αίμα της μνήμης», από τον Ιμπραχίμ Αζίζ

«Κατάδυση μέσα στα θολά νερά της ιστορίας μας», τα διηγήματα του Τουρκοκύπριου συγγραφέα

Του Μάριου Δημητρίου

«Τα διηγήματα του Ιμπραχίμ Αζίζ είναι κατάδυση μέσα στα θολά νερά της ιστορίας μας, μέσα στο τέλμα που οι κάπηλοι και οι καιροσκόποι, μας έχουν βυθίσει», είπε o Τάκης Χατζηδημητρίου, παρουσιάζοντας σε εκδήλωση στο κτίριο των Πολιτιστικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού στη Λευκωσία, τη Δευτέρα 22 Ιανουαρίου 2018, το βιβλίο του Τουρκοκύπριου συγγραφέα και δημοσιογράφου Ιμπραχίμ Αζίζ, «Το αίμα της μνήμης».

Ο κ. Χατζηδημητρίου, ο Ελληνοκύπριος επικεφαλής της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά, που από το 2008 με ευρωπαϊκά κονδύλια, αποκαθιστά κυπριακά μνημεία υπό κατάρρευση, στο πλαίσιο της επανένωσης της Κύπρου, πρόσθεσε στην εμπνευσμένη ομιλία του: «Οι ηγέτες κάνουν υπολογισμούς και δηλώσεις. Παίρνουν θέσεις πατριωτικές και αδιάλλακτες. Παίρνουν τη δόξα. Μια δόξα όμως βουτηγμένη στο αίμα και τα δάκρυα των απλών ανθρώπων. Και οι εγκληματίες ατιμώρητοι, γυροφέρνουν σαν πατριώτες. Ο Αζίζ τα ξέρει, τα είδε, τα άκουσε, τον συγκλόνισαν και τα  κατέγραψε. Κατέγραψε όμως κι άλλες ιστορίες ανθρωπιάς και αλληλοβοήθειας. Για ανθρώπους που κινήθηκαν πάνω από μίση και έχθρες. Είναι εκείνοι που μπόρεσαν να διαφύγουν από τη μέγγενη του φανατισμού. Είναι η μαγιά ανάμεσα σε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους, που θα βοηθήσει να ξαναβρούμε τους εαυτούς μας και την πατρίδα μας».

Να σημειώσουμε ότι υπήρξε αθρόα προσέλευση στην παρουσίαση του βιβλίου, που οργάνωσε η Ένωση Λογοτεχνών Κύπρου και που άρχισε με μονόλεπτη σιγή στη μνήμη του Θεοκλή Κουγιάλη, πρώην Προέδρου της Ένωσης, τα χρόνια 1986-1991. Παρουσίαση του βιβλίου, έκανε με δική του ομιλία και ο Πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Κύπρου, Γιώργος Φράγκος. Την εκδήλωση συντόνισε η Μαρία Σιακαλλή, Γενική Γραμματέας της Ένωσης Λογοτεχνών Κύπρου, Τουρκολόγος με μεταπτυχιακό στην Τουρκική Λογοτεχνία, που μετάφρασε το βιβλίο στα ελληνικά. Η ραδιοφωνική παραγωγός Όλγα Πιερίδου, ανέγνωσε διηγήματα του βιβλίου. Την όμορφη εκδήλωση, έκλεισε με μια σύντομη, αλλά υψηλής ποιότητας παράσταση, με τραγούδια στην Ελληνική και στην Τουρκική γλώσσα, η Δικοινοτική Χορωδία για την Ειρήνη στην Κύπρο. Το βιβλίο εξέδωσαν οι Εκδόσεις Περί λύχνων αφάς, με εξώφυλλο Σοφίας Χατζήπαπα και επιμέλεια Χρίστου Χατζήπαπα.

Έξω από το αρρωστημένο σύστημα της σύγκρουσης

Όπως επεσήμανε ο Τάκης Χατζηδημητρίου, το βιβλίο αυτό του Ιμπραχίμ Αζίζ, «δεν είναι ούτε τυχαίο, ούτε απλά ζήτημα ταλέντου. Είναι απαύγασμα μιας ζωής. Βγαίνει από την καρδιά ενός ανθρώπου, που μπολιασμένος από τους γονιούς του με αισθήματα αγάπης, έζησε την Κύπρο την εποχή του μίσους και την έζησε όπως πολύ λίγοι. Μοναξιασμένος στην κορυφή, έβλεπε κι από τις δυο πλευρές. Ένας Τουρκοκύπριος που δε συμμερίστηκε πάθη και μίση, που ήθελαν τους Ρωμιούς, ως απόλυτους εχθρούς. Ταυτόχρονα, όμως, έζησε, είδε και μαρτύρησε και τα εγκλήματα του ελληνικού εθνικισμού, που έβλεπε στους Τούρκους της Κύπρου το απόλυτο εμπόδιο, για τους δικούς του στόχους. Είναι φωνές, σαν τη φωνή του Ιμπραχίμ  Αζίζ, που μας βγάζουν,  Έλληνες και Τούρκους της Κύπρου, έξω από το αρρωστημένο σύστημα της σύγκρουσης και της συμφοράς. Μέσα από τη λογοτεχνία, με τις εμπειρίες της ζωής, την κριτική της σκέψη και τη δημιουργική της  φαντασία, μπορούμε να υπερβούμε το τραυματικό παρελθόν και να δούμε μέσα από μια χαραμάδα, την προοπτική για ένα διαφορετικό μέλλον».

Κοινή η μοίρα και η δυστυχία…

Όπως σημείωσε ο Τ. Χατζηδημητρίου, «ο Ιμπραχίμ Αζίζ είναι ταυτισμένος με τον τόπο, τη φύση και τους ανθρώπους. Η ανάγνωση των διηγημάτων του είναι και μια πατριδογνωσία. Ποταμιά, Αφάνεια, Λάπηθος, Γερόλακκος, Αξύλου, Αλόα, Σανταλάρη, Πηγή. Το βιβλίο είναι συγκλονιστικό. Είναι μαρτυρία μιας τραγικής εποχής, είναι ιστορίες ανθρώπων, είναι δείγματα ζωής, είναι προφορική ιστορία, είναι τέχνη, είναι όλα μαζί. Μας μιλά για τα αισθήματα και τους δεσμούς μεταξύ των ανθρώπων που ήταν ισχυροί, ακόμη και όταν υπήρχαν πολιτικές διαφορές. Έρωτες που δεν ευτυχούν. Αδέρφια, ο ένας Αντρέας και ο άλλος Αχμέτ, σε δύο διαφορετικά στρατόπεδα. Χωριανοί, άλλοι με τους μεν κι άλλοι με τους δε και στη μέση κάποιοι που παρέμεναν φίλοι. Αιχμάλωτοι όλοι, ενός συστήματος. Κλεισμένοι σε γκέτο. Και εκεί να τους φυλάνε και να μας φυλάνε αστυνομικοί και τελωνειακοί, όργανα και αυτοί του συστήματος, που παραβιάζουν και προσβάλλουν τα αισθήματά μας και καταρρακώνουν την αξιοπρέπειά μας ως ανθρώπων. Παρόλα αυτά, υπάρχουν και τα άνθη της υπομονής, που ανθίζουν πάνω σε ερειπωμένα σπίτια και γκρεμισμένους τοίχους. Παράδειγμα για ελπίδα και απαντοχή, στον καιρό της αναβροχιάς. Εκεί που ο καθένας μας, ξέρει μόνο το δικό του πόνο, έρχεται ο Αζίζ και μας μιλά για τον πόνο και των μεν και των δε. Μας βοηθά να μάθουμε τον πόνο της Κύπρου. Να καταλάβουμε ότι η μοίρα είναι κοινή και το ίδιο κοινή η δυστυχία. Και διερωτάται: Γιατί μόνο  ο πόνος, γιατί να μην είναι και η ευτυχία κοινή; Πώς δεν καταλαβαίνουμε ότι γύρω μας και μέσα μας, δεν υπάρχουν νικητές και ηττημένοι, ότι είμαστε όλοι χαμένοι;»

Η Ποταμιά, ως ζυμωτήρι ιδεών

«Μέσα από τη συλλογή διηγημάτων του Ιμπραχίμ», συνέχισε ο κ. Χατζηδημητρίου, «αναδύεται μια πραγματικότητα που κανένα δοκίμιο , κανένα βιβλίο πολιτικής ανάλυσης, κανένα ντοκουμέντο ή έκθεση πρεσβειών, δεν μπορεί να αποδώσει.  Ξεπροβάλλουν μέσα από τις σελίδες του, πρόσωπα και χαρακτήρες, όπως τους έπλασαν τα γεγονότα. Άντρες και γυναίκες καλοσυνάτοι, αλλά και άλλοι, εγκληματίες. Υπάρχουν ακόμη οι εύπιστοι και αφελείς, αλλά και οι πονηροί και κόλακες, που τους κυβερνά το συμφέρον και τους βλέπεις να πηγαίνουν με το ρεύμα. Δεν λείπουν οι εκμεταλλευτές, οι απατεώνες, που πίσω από το προκάλυμμα του πατριωτισμού, λεηλατούν αδίστακτα τους δικούς τους.  Υπάρχουν και οι επιτήδειοι, που ξεπερνούν όλα τα εμπόδια, αστυνομικούς και τελωνειακούς και εκμεταλλεύονται και τους μεν και τους δε. Από το πρώτο κιόλας διήγημα, μπαίνεις σε ατμόσφαιρα που αναδύει την τραγικότητα και το παράλογο των συμβάντων που συντάραξαν τη ζωή και το τόπο. Πρόσφυγες που φεύγουν κυνηγημένοι με την εισβολή και φθάνουν στη Λευκωσία κι εκεί τους φροντίζει ένας Τουρκοκύπριος. Αυτό δεν το χωρά το μυαλό της γιαγιάς Λάουρας, όπως και να της το πεις και να της το εξηγήσεις. Στο χωριό του Ιμπραχίμ, την Ποταμιά, που κάποτε θα πρέπει να γίνει αντικείμενο ιδιαίτερης μελέτης, ως ζυμωτήρι ιδεών και χώρος  διαμόρφωσης χαρακτήρων, συναντούμε και τον Ντενκτάς. Πήγε εκεί για να μπάσει το μίσος, το «από Τούρκο σε Τούρκο» και για να ξεγράψει την ελληνική γλώσσα».

Μια νέα αρχή στην ιστορία μας

«Τα διηγήματα του Αζίζ», κατέληξε ο Τάκης Χατζηδημητρίου, «είναι έκφραση μιας νέας κουλτούρας, της κουλτούρας  του αλληλοσεβασμού, της συμπόρευσης, της κοινής ευτυχίας. Μιας κουλτούρας που έχει πια τους ποιητές της, τους θεατρικούς της συγγράφεις, τους ανθρώπους της τέχνης και των γραμμάτων, τους μουσικούς, τους χορευτές και τους επιστήμονές της. Έχει δυναμισμό, ποιότητα και προοπτική. Η έννοια του κοινού μέλλοντος, δεν είναι απλά ένα πολιτικό σύνθημα, αλλά πίστη βαθιά ριζωμένη στη ψυχή πολλών ανθρώπων. Είναι αίσθημα, δημιουργία, πολιτισμός. Είναι η βάση για μια νέα αρχή στην ιστορία μας. Είναι ένα νέο όραμα για τους ανθρώπους και την Κύπρο. Την πολυπολιτισμική Κύπρο, που είναι πλούτος, δύναμη και προοπτική.

Ας μην απελπιζόμαστε από τα καταθλιπτικά φαινόμενα των ημερών. Η ιστορία πορεύεται με εκπλήξεις. Τα έργα της τέχνης, οι καλλιτέχνες και οι δημιουργοί είναι οι δυνατοί μάρτυρες και συντελεστές της αλλαγής. Και ο Ιμπραχίμ Αζίζ ανάμεσα στους πρωτοπόρους».

Στη γραμμή του δημοσιογραφικού ρεπορτάζ

Στη δική του τοποθέτηση ο Πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Γιώργος Φράγκος, επεσήμανε από την αρχή, ότι «η αφηγηματική δομή των εξιστορήσεων του Ιμπραχίμ Αζίζ, παραπέμπει στην εξελικτική γραμμή του δημοσιογραφικού ρεπορτάζ. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο, διότι ο συγγραφέας θήτευσε στο δημοσιογραφικό λόγο. Έτσι, οι περιγραφές του έχουν τη γλαφυρότητα του ρεπορτάζ και η ανάπτυξη του μύθου, πότε προσλαμβάνει χαρακτήρα χρονογραφήματος και πότε κλασσικότροπου διηγήματος. Ο Ιμπραχίμ Αζίζ, επιλέγει συνήθως την πρωτο-πρόσωπη γραφή. Ο αφηγητής, είναι και ο πρωταγωνιστής των δρωμένων. Έτσι διασφαλίζεται η αμεσότητα της εξιστόρησης, η δραματικότητα των περιγραφών, αλλά και η πειστικότητα, η αληθοφάνεια των τεκταινομένων. Μάλιστα, η πρωτο-πρόσωπη γραφή επιλέγεται, ακόμα κι όταν στο συγκεκριμένο κείμενο, δεν ανιχνεύονται αυτοβιογραφικά στοιχεία. Ωστόσο, υπάρχει αρκετή αυτο-βιογραφικότητα στο σύνολο του βιβλίου, τόσο στο προσωπικό επίπεδο του συγγραφέα, όσο και σε οικογενειακό επίπεδο του ιδίου, αλλά και σε τοπικό επίπεδο, που αφορά την ευρύτερη περιοχή Δαλιού – Ποταμιάς. Δηλαδή, με απλά λόγια, ο συγγραφέας μιλά αρκετά για τα όσα ο ίδιος έζησε, για τα όσα έζησε ο οικογενειακός του περίγυρος, αλλά και η ευρύτερη περιοχή του χωριού όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε».

Η «κυπριακότητα» Ελληνοκυπρίων – Τουρκοκυπρίων

«Μέσα από τα διηγήματα του Ι.Α.», συνέχισε ο Γ. Φράγκος, «αναδεικνύεται και η ιδιοσυγκρασιακή ομοιότητα Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Η αχαλίνωτη παρορμητικότητα αμφοτέρων, η αφέλεια και η ευπείθειά τους, αλλά, την ίδια ώρα, η πονηράδα και η καπατσοσύνη τους. Αυτή την ομοιότητα, ο συγγραφέας τη χαρακτηρίζει «κυπριακότητα». Οι ήρωές του είναι πρωτ’ απ’ όλα Κύπριοι κι ύστερα Έλληνες ή Τούρκοι, πρωτ’ απ’ όλα Κύπριοι κι ύστερα χριστιανοί ή μουσουλμάνοι. Ο συγγραφέας περιγράφει με γλαφυρότητα, τις σκηνές που εκτυλίχθηκαν, όταν άνοιξαν τα οδοφράγματα και οι ιδιοκτήτες πήγαν στα σπίτια τους και συνάντησαν τους χρήστες. Από τα πιο εμβληματικά κείμενα του βιβλίου θεωρώ το διήγημα «Δύο αδέλφια» (σελ. 98), του οποίου η εμβληματικότητα, σχετίζεται βέβαια με το σύνολο της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας. Η αφήγηση αφορά δύο αδέλφια από μικτό γάμο, των οποίων οι γονείς έλαβαν την απόφαση, ο ένας από τα παιδιά τους να γίνει χριστιανός και ο άλλος μουσουλμάνος. Και ήταν όλα τόσο αρμονικά και τόσο όμορφα, μέσα στη διαφορετικότητά τους. Ώσπου, οι καθοδηγούμενοι εθνικισμοί από τις μητέρες πατρίδες, υποχρέωσαν τον Αχμέτ να χωριστεί από τον αδελφό του Αντρέα και να κλειστεί στο γκετοποιημένο διπλανό χωριό».

Ο πληγωμένος στρατιώτης του Γερόλακκου

Ο Γιώργος Φράγκος, τόνισε ότι «εξίσου σημαντικό και από την ίδια τραγική σκοπιά, είναι και το διήγημα «Ο πληγωμένος στρατιώτης». (σελ. 102) Μέσα στη λαίλαπα του πολέμου το ‘74, στις μάχες του Γερόλακκου, δυο Τουρκοκύπριοι σώζουν ένα τραυματία εθνοφρουρό, παραδίδοντάς τον στον Ερυθρό Σταυρό. Ο τελευταίος μαθαίνει ποιος είναι ο σωτήρας του και του στέλνει, κατά καιρούς, διάφορα δώρα. Όταν ανοίγουν τα οδοφράγματα ο Τουρκοκύπριος σωτήρας δειλιάζει να τα περάσει και να συναντήσει τον Ελληνοκύπριο που έσωσε. Μονολογεί, συντετριμμένος από ένα αχρείαστο συνειδησιακό βάρος: «Πώς θ’ αντέξω να με κοιτάζουν με το μισό τους, επειδή έσωσα τη ζωή ενός Ρωμιού…». (σελ. 104) Αυτό δεν συμβαίνει με όλους μας και στις δυο κοινότητες του νησιού; Η όποια συνενωτική, υπερβατική προσπάθεια, δεν αντιμετωπίζεται το λιγότερο με καχυποψία – αλλά πιο συχνά και πλεονασματικά – περίπου ως ενέργεια που ισοδυναμεί με εσχάτη προδοσία;».

Για να μπορέσουμε να βαδίσουμε μαζί

«Σε μια μικρή ομάδα αφηγημάτων του Ι.Α. διεκτραγωδείται, αλλά περισσότερο διακωμωδείται με καυστικότητα και οξεία κριτική διάθεση, η σημερινή πραγματικότητα στην κατεχόμενη Κύπρο και στο διοικητικό μόρφωμα που ρυθμίζει τη ζωή των ανθρώπων», συνέχισε ο Γιώργος Φράγκος. «Στην ακίδα της στόχευσης του συγγραφέα, μπαίνει η εξάρτηση από την Τουρκία, η πολιτισμική αλλοτρίωση των Τουρκοκυπρίων, η απαξιωτική αντιμετώπιση των εποίκων και όλα τα συναφή ιλαροτραγικά αδιέξοδα που συνθέτουν την κοινωνικο – πολιτική ζωή των συμπατριωτών μας στο βορρά. Ως τέτοια διηγήματα, αναφέρω ενδεικτικά τα εξής: «Είσαι γκάτζο ρεεεε…», (σελ. 105) «Τέρατα», (σελ. 114) «Εξαγορά στρατιωτικής θητείας» (σελ. 119) και  «Ο κόλακας». (σελ. 124).

Προτού ολοκληρώσω αυτή την παρουσίαση, θα ήθελα να αφήσω και τη στατιστική να δώσει τα δικά της μηνύματα. Από το σύνολο των αφηγημάτων του βιβλίου, τα 29 έχουν πρωταγωνιστές – αφηγητές Τουρκοκύπριους και τα 8 Ελληνοκύπριους. Είκοσι αφηγήματα αναφέρονται σε γεγονότα πριν από το 1974 και άλλα δεκαεπτά, αναφέρονται στην περίοδο μετά τη σημαδιακή αυτή χρονιά, ή στη διάρκειά της. Σε 21 διηγήματα, τα μηνύματα που εκπέμπονται, έχουν θετικό πρόσημο και σε άλλα 17 αρνητικό. Δύο διηγήματα αναφέρονται σε εγκλήματα Ελληνοκυπρίων, τρία σε εγκλήματα Τουρκοκυπρίων και άλλα τρία, σε εγκλήματα αμφοτέρων. Η στατιστική αυτή ισορροπία είναι πικρή, τραγική, μα συνάμα ανταποκρίνεται πέρα για πέρα στην ιστορική αλήθεια και την πραγματικότητα. Κλείνοντας, θέλω να σημειώσω ότι το βιβλίο του Ι.Α. «Το αίμα της μνήμης», συνιστά ένα σοβαρό και αρκούντως εκτεταμένο εγχείρημα απομυθοποίησης της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας, μακριά από τα όποια εθνοτικά στεγανά. Όπως σωστά επισήμανε στην εισαγωγή του βιβλίου ο επιμελητής της έκδοσης Χρίστος Χατζήπαπας, τα κείμενα του Ι.Α. αποτελούν «ίαση της ιστορίας». (σελ.11) Και έτσι οφείλουμε να πράττουμε όλοι. Όσοι τουλάχιστον εξακολουθούμε να διατηρούμε ζωντανό βαθιά μέσα μας το όραμα της κοινής, επανενωμένης πατρίδας. Να δούμε τον τόπο μας με τα μάτια του άλλου. Να μπούμε ο ένας στα παπούτσια του άλλου. Μόνον έτσι θα μπορέσουμε να βαδίσουμε μαζί…».

Κύριο γνώρισμα, η ιστορική εν-συναίσθηση

Πρώτος ανέβηκε στο βήμα της εκδήλωσης, ο Πρόεδρος της Ένωσης Λογοτεχνών Κύπρου, Λεωνίδας Γαλάζης, που υπογράμμισε ότι «η συλλογή διηγημάτων του Ιμπραχίμ Αζίζ, είναι βιβλίο γραμμένο με τόλμη και προσήλωση στις αξίες της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ειρηνικής συνύπαρξης. Σε πολλά από τα 38 διηγήματα του βιβλίου, ο συγγραφέας αφηγητής παραχωρεί τη φωνή του, άλλοτε σε Ελληνοκύπριους και άλλοτε σε Τουρκοκύπριους, φωτίζοντας τη σύγχρονη κυπριακή Ιστορία, ιδιαίτερα της περιόδου 1950-1974. Κύριο γνώρισμα των διηγημάτων, η ιστορική εν-συναίσθηση, η ικανότητα δηλαδή του συγγραφέα να υπερβαίνει την εθνική του καταγωγή και να σχολιάζει τα γεγονότα της κυπριακής τραγωδίας από την πλευρά του «άλλου», δηλαδή των Ελληνοκυπρίων. Δεν διστάζει ακόμα να καταδικάζει τη στάση και τις ενέργειες ακραίων σοβινιστικών ομάδων και στις δύο κοινότητες. Το βιβλίο διαπνέεται από γνήσιο ανθρωπισμό και φιλειρηνική διάθεση. Λογοτεχνία και Ιστορία διαπλέκονται και συνυφαίνονται στις σελίδες του, ώστε να αναδείξουν από τη μια, τις ολέθριες συνέπειες του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας από όπου και αν προέρχονται και να προβάλουν από την άλλη, όλα εκείνα τα στοιχεία που συνδέουν τους Κυπρίους,        ανεξάρτητα από την εθνικότητά τους, η οποία είναι σεβαστή από τον συγγραφέα και από τους αφηγητές των διηγημάτων του. Κεντρικός θεματικός άξονας των διηγημάτων, είναι η μνήμη, όχι ως ανάλαφρη και ανώδυνη ανάκληση του παρελθόντος, αλλά ως ανοικτή και αιμάσσουσα πληγή. Όσο η πατρίδα μας παραμένει ημικατεχόμενη και διαιρεμένη, δεν μπορεί παρά η μνήμη να είναι ζωντανή και επώδυνη, αλλά παράλληλα και πηγή δημιουργίας και αγώνα για επανένωση και αποκατάσταση του δικαίου και της ειρήνης».

Ο συγγραφέας υπογράφει τα βιβλία του.

Στο βήμα o Ιμπραχίμ Αζίζ.

Στο βήμα o Τάκης Χατζηδημητρίου.

Στο βήμα o Γιώργος Φράγκος.

Στο βήμα o Λεωνίδας Γαλάζης.

Στο βήμα η Μαρία Σιακαλλή.

Στο βήμα η Όλγα Πιερίδου.

Άριστες εντυπώσεις άφησε η Δικοινοτική Χορωδία για την Ειρήνη στην Κύπρο, που έκλεισε την εκδήλωση με τραγούδια, στην Ελληνική και στην Τουρκική γλώσσα, υπό τη Διεύθυνση της Λένας Μελανίδου και με τον Gökhan Sut στο πιάνο.

 

Φωτό: Δεκάδες βιβλιόφιλοι και από τις δύο κοινότητες, παρευρέθηκαν στην παρουσίαση του βιβλίου του Ι. Αζίζ.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ Βάσια Χαραλαμπίδη