Ευρώπη, μια νεοφανής ιδέα πολιτισμού και ανθρωπιάς

Η εμπνευσμένη ομιλία της Ακαδημαϊκού και Ιστορικού, Ελένης Γλυκατζή – Αρβελέρ, στο Πανεπιστήμιο Κύπρου

Του Μάριου Δημητρίου

«Οι νέοι πρέπει να αποδείξουν ότι η Ευρώπη είναι μια νεοφανής ιδέα, μια νέα πραγματικότητα πολιτισμού και ανθρωπιάς» είπε σε μια εμπνευσμένη και οξυδερκή ομιλία της στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, η διεθνώς γνωστή Καθηγήτρια Πανεπιστημίου και Ιστορικός, Ελένη Γλυκατζή – Αρβελέρ, που στα 91 της χρόνια, εντυπωσιάζει πάντα με την εμβρίθεια των παρατηρήσεων, το χιούμορ, τον αυτοσαρκασμό και την επικοινωνιακή της δεινότητα. Ήταν η κύρια ομιλήτρια στην εναρκτήρια εκδήλωση του συνεδρίου «Quo Vadis Europa; Το Μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι Νέοι», που διοργάνωσε στις 19 Σεπτεμβρίου 2017 το Γραφείο Ενημέρωσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Κύπρο και το Πανεπιστήμιο Κύπρου, (Έδρα Jean Monnet 2001). Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε στην Πανεπιστημιούπολη, υπό την αιγίδα του Προέδρου της Βουλής Δημήτρη Συλλούρη, ενώ χαιρετισμούς απηύθυναν ο επικεφαλής του Γραφείου Ενημέρωσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Αντρέας Κεττής και εκ μέρους του Πρύτανη του Πανεπιστημίου Κύπρου, ο Αντιπρύτανης Κωνσταντίνος Κωνσταντίνου. Την εκδήλωση, που έκλεισε με συζήτηση και απαντήσεις της κυρίας Αρβελέρ σε ερωτήσεις των παρευρισκομένων, συντόνιζε η δημοσιογράφος Σταυριανή Κωνσταντίνου. «Να καταλήξω με το αυτονόητο», τόνισε η Ελληνίδα-Γαλλίδα ακαδημαϊκός, «ότι για να πετύχει η Ευρώπη το σκοπό αυτό, χρειάζεται τα κράτη της να κάνουν προτεραιότητα των προτεραιοτήτων τους, την παιδεία και τη δια βίου μάθηση. Και ελπίζω να μάθουν οι Ευρωπαίοι να ασκούν την αρετή, άσχετα από θεατές και χωρίς ακροατές…».

Δημοσιογράφοι, οι νέοι ταγοί…

«Η Ευρώπη πέτυχε την ειρηνική συμβίωση των κρατών μελών της», είπε ανάμεσα σε άλλα η κυρία Αρβελέρ και συνέχισε: «Καιρός να ζητήσει τώρα την αδελφική σύμπραξη και αλληλεγγύη που θα την καταστήσουν και πάλι υποδειγματική, ανά τον κόσμο. Είναι καιρός δηλαδή οι υγιείς δυνάμεις των νέων, να αποτάξουν την εσωτερική βαρβαρότητα και τη βία, να εξοβελίσουν τους τεχνητούς παραδείσους και να αποκαθηλώσουν το χρήμα. Ο αγώνας για ισότητα, άσχετα από φύλο, φυλή, γλώσσα και θρησκεία, αποτελεί στόχο για τους νέους μας σήμερα και είναι θεμέλιο αρετής. Ποια όμως κατηγορία επαγγελματική θα έχει το πάνω χέρι για να διοικήσει τον κόσμο; Μετά από την άσκηση εξουσίας για αιώνες, από πολιτικούς και στρατιωτικούς, ύστερα από την κυριαρχία των οικονομολόγων που χαρακτηρίζει ακόμα και την εποχή μας, αρχίζει να διαφαίνεται μια νέα ομάδα ταγών – να την ονομάσω, «οι διαμεσολαβητές». Και εννοώ, τους κάθε είδους ενδιαμέσους. Πιστεύω ότι η πολυπλοκότητα του σύγχρονου κόσμου, όπου οι  πιο επιφανείς επιστήμονες των Θετικών Επιστημών, αναγνωρίζουν σκιώδεις γνώσεις στην ίδια την επιστήμη τους, δημιουργεί την ανάγκη για κατανόηση κάθε πτυχής της καθημερινότητας. Η σοβαρή δημοσιογραφία, μέσω του προφορικού, του έντυπου, του εικονικού ή ψηφιακού λόγου, αποτελεί τον πιο βολικό ενδιάμεσο. Δημοσιογράφοι με επιστημονικό κύρος και επιστήμονες με διάθεση να απλοποιήσουν και να δημοσιοποιήσουν τις επιτεύξεις στον τομέα τους, θα είναι – και ήδη είναι – απαραίτητοι για την όποια κατανόηση των συνθηκών διαβίωσης».

 Η Ελένη Γ. Αρβελέρ στη διάρκεια της ομιλίας της και δίπλα της η δημοσιογράφος Σταυριανή Κωνσταντίνου.

Η προσαρμογή στη νεωτερικότητα

«Η δυνατότητα άμεσης προσαρμογής στη νεωτερικότητα, είναι και θα είναι ένδειξη επιτυχημένης εκπαίδευσης δια βίου και όπλο επιτυχημένης σταδιοδρομίας», ανέφερε επίσης η κυρία Αρβελέρ και πρόσθεσε: «Αυτό, δεδομένου ότι κανείς νέος δεν θα κάνει την ίδια δουλειά, σε όλη του τη ζωή. Και αν ακόμη κάνει την ίδια δουλειά, η δουλειά αυτή θα έχει τόσο αλλάξει, που δεν θα είναι πια η ίδια. Σε αυτή την αέναη αλλαγή, η αναζήτηση σταθερότητας ως επίτευγμα, γίνεται στόχος τιμής. Η αλληλεγγύη, η εργασία της ομάδας και όχι η μοναχική ιδιοφυϊα, η συμμετοχή στα δρώμενα, κοινωνικά και καλλιτεχνικά, του όποιου παίκτη, του όποιου θεατή, είναι ο συνδετικός κρίκος κατά της ανασφάλειας. Εξ ου και η τάση για κάθε λογής δικτυώσεις, οι συνεργασίες διαφορετικών ερευνητικών τομέων και η διαρκής επιθυμία για τη γνώση του άλλου. Η μοιρασιά της γνώσης, είναι η μόνη μοιρασιά που κάνει αυτούς που μοιράζονται, πλουσιότερους. Το ίδιο ισχύει ακριβώς και για τη μοιρασιά του πολιτισμού».

Να είσαι αλλού και στο πουθενά

Διερωτήθηκε η Ελένη Γ. Αρβελέρ: «Ποια είναι η σχέση και η διαχείριση του χώρου και του χρόνου με εργαλείο τη νέα τεχνολογία; Το ψηφιακό σύμπαν, είναι σήμερα ο φυσικός χώρος της δράσης, όπου η εικονική δράση αντικαθιστά την πράξη για την ανθρωπότητα. Ταυτίζεται αυτή η εικονική πραγματικότητα, με την Ουτοπία, τόσο στην πραγματική, όσο και στη μεταφορική τη σημασία. Κι αυτό, όταν το άνοιγμα των συνόρων δημιουργεί το σύνδρομο της ετερο-τοπίας, δηλαδή υπάρχει κίνδυνος μιας Απατρίας – να είσαι πάντα αλλού, να είσαι δηλαδή στο πουθενά…Πρόβλημα δύσλυτο…Δύσλυτο επίσης το πρόβλημα, το αδιανόητο πλήθος των ανεξέλεγκτων πληροφοριών που κατακλύζουν τον κάθε χρήστη διαδικτύου και που κάνει αδύνατη τη διάκριση ανάμεσα σε αλήθεια και ψέμα. Εξ ου και η πληθώρα των fake news που πλασάρονται και γίνονται και πιστευτά. Απεγνωσμένα, ζητείται ανάχωμα ενάντια στην παραπληροφόρηση, για να αποφευχθεί η γενική σύγχυση. Ποια τα θύματα της παραπληροφόρησης και της υπερ-πληροφόρησης; Συλλήβδην, όλοι ανεξαιρέτως οι εθισμένοι στην αδιάκοπη χρήση και προσφυγή στο in-φιλτράρισμα των ΜΜΕ. Ο κόσμος σήμερα διαιρείται στους info-poor και στους info-rich και ο πλούτος ανήκει στους δημιουργούς των μηχανισμών της πληροφόρησης»…

«Quo Vadis Europa;» Η Ευρώπη θα πάει εκεί που θα την πάμε εμείς, δεν μπορεί να πάει μόνη της αλλού», επεσήμανε η κυρία Αρβελέρ, προσθέτοντας ότι «εμείς, είμαστε καταδικασμένοι να είμαστε Ευρωπαίοι, συγχρόνως όμως έχουμε και την εθνική μας καταγωγή – κι αυτή την δεύτερη πατρίδα του καθενός μας, την Ευρώπη, θα την πάμε κάπου, παντού ή και πουθενά. Στο πού πάει η Ευρώπη, η απάντηση απαιτεί αν όχι προφητική ικανότητα, οπωσδήποτε φουτουριστική δεινότητα. Σε ποιον όμως κόσμο θα ζήσουν οι αυριανοί Ευρωπαίοι; Θα είναι η Ευρώπη, μια μικρή παραδοσιακή, τοπική κοινωνία απέναντι στην τεχνολογική οικουμένη; Είναι η αστυφιλία με τις εκατομμυριούχες μεγα-πόλεις αυτών, που θα δημιουργήσει το μελλοντικό καθημερινό περιβάλλον των αυριανών Ευρωπαίων που έτσι θα γνωρίζουν την ύπαιθρο, μόνο σαν χώρο των διακοπών τους;».

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση που ακολούθησε τις ομιλίες, με ερωτήσεις παρευρισκόμενων προς την κυρία Αρβελέρ.

Ένα όλο και πιο σύντομο παρόν

«Σκεφτήκατε ποτέ», συνέχισε, «πόσο τα άλματα της τεχνολογικής προόδου κάνουν να γερνούν πρόωρα οι όποιοι νέοι, πόσο γρήγορα δηλαδή γίνονται παρωχημένες οι γνώσεις και τελείως άχρηστες οι παλιές δυνατότητες; Ας μιλήσουμε λοιπόν για το αύριο της Ευρώπης, άσχετα από το είδος της οργάνωσης, πολιτικής και κοινωνικής των Ευρωπαίων. Θα ήταν νομίζω πιο πρόσφορο  να μιλήσουμε για μελλοντικές προσπάθειες συνοχής, για υποδομές και δομές, παρά για χαρακτήρες και ιδιοσυγκρασίες των αυριανών κατοίκων της γηραιάς ηπείρου, που αν μη τι άλλο, πρέπει να διαχειριστούν ένα μακραίωνο παρελθόν και να τοποθετηθούν απέναντι του, αντιμετωπίζοντας συγχρόνως και τις προκλήσεις ενός όλο και πιο σύντομου παρόντος, ενός παρόντος που συνθλίβεται ανάμεσα στην παρουσιολογία του παρελθόντος και στη βιαστική επικαιρότητα του μέλλοντος. Αυτή η αλλαγή στην αίσθηση του χρόνου, απαιτεί και για τον χώρο Ευρώπη, κάποιες ιδιαίτερες ιστορικές και εισαγωγικές διευκρινίσεις. Για ποια Ευρώπη μιλάμε; Την Ευρώπη ήπειρο του Ντε Γκολ, δηλαδή από τις βρετανικές νήσους ως τα Ουράλια Όρη, ή για την θεσμικά οργανωμένη Ευρωπαϊκή Ένωση που αγνοεί μεταξύ άλλων Νορβηγία, Ρωσία, Ελβετία, τα Δυτικά Βαλκάνια και η οποία πρέπει να ξεχάσει και το Ηνωμένο Βασίλειο μετά από το πρόσφατο Brexit; Ή μήπως μιλάμε για την πολιτιστική Ευρώπη, την εκτός εαυτής, που περιλαμβάνει, λόγω βαθιάς πνευματικής συγγένειας, γλωσσικής και θρησκευτικής, την αμερικανική ήπειρο, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία αλλά ακόμη και τη Νότια Αφρική; Μήπως δεχτούμε ως Ευρώπη και ευρωπαϊκά όλα τα κράτη που ανήκουν ακριβώς στο Συμβούλιο της Ευρώπης, στο οποίο όμως συμμετέχουν ως και η Τουρκία και το Ισραήλ, ασχέτως της θρησκευτικής τους διαφορετικότητας; Και μόνο η αναφορά στις πολυπληθείς αυτές μορφές, δηλώνει το δύσκολο του εγχειρήματος μας».

Η επιρροή στα παγκόσμια δρώμενα

«Άλλο λοιπόν, γεωγραφική, άλλο πολιτική, άλλο θεσμική, άλλο πολιτισμική Ευρώπη κι ασφαλώς άλλη η Ευρώπη, όπως την νιώθουν και τη ζουν οι νέοι αυτής της ηπείρου σήμερα», είπε η κυρία Αρβελέρ. Οι νέοι που έχουν, χάρις στο σιδηροδρομικό εισιτήριο που οργάνωσε η Ένωση, τη δυνατότητα να διασχίζουν την Ευρώπη κατά βούληση. Ένα όμως και μόνο γεγονός είναι αναμφισβήτητο – για όποια Ευρώπη κι αν μιλάμε σήμερα, η Ευρώπη έπαψε να μονοπωλεί την παγκόσμια ιστορία. Αν μάλιστα περιοριστούμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στα κράτη της, πρέπει να παραδεχτούμε ότι δεν έχουν να επιδείξουν επιρροή στα παγκόσμια δρώμενα, ούτε σεμνύνονται με πρωτοβουλίες ιστορικής εμβέλειας, ούτε έχουν πλανητάρχες να επιδείξουν. Άλλωστε δεν είναι αυτό η επιδίωξη των σημερινών Ευρωπαίων, στο πλανητικό χωριό της σύγχρονης παγκοσμιοποίησης».

Το πιο σημαντικό εργαλείο, ο πολιτισμός

Στη δική του ομιλία ο Πρόεδρος της Βουλής Δημήτρης Συλλούρης είπε μεταξύ άλλων ότι «οι κύριοι στόχοι της Ευρωπαϊκής πολιτικής ενοποίησης και της κοινής ταυτότητας, δεν έχουν επιτευχθεί». Πρόσθεσε τα εξής: «Πέραν τούτου, υπάρχουν και πολλά άλλα ζητήματα όπως το θέμα της κοινής εξωτερικής πολιτικής, το θέμα του δημοκρατικού ελλείμματος και της πολιτικής νομιμοποίησης. Θα πρόσθετα ακόμα το θέμα του διακριτού από άλλα συστήματα και χώρες της Ευρώπης. Είναι ανάγκη να αποφασίσουμε κατά πόσο ή βάση με την οποία ξεκινήσαμε, είναι σωστή. Δεν θα ήθελα να ισχυριστώ ότι δεν είναι αναγκαία η οικονομική συνεργασία και χρειάζεται μια νέα βάση, αλλά σίγουρα δεν είναι αρκετή. Θα επιχειρήσω να δώσω μια ολική εισήγηση για τη βάση πάνω στην οποία πιστεύω ότι πρέπει να στηριχτεί η νέα Ευρώπη. Πέραν της αρχικής λογικής την οποία δεν μηδενίζω, αλλά μετά από αξιολόγηση, θα πρέπει να της δοθεί η ανάλογη σημασία, προσθέτω ότι ο πολιτισμός υπό την ευρύτερη του έννοια, θα πρέπει να πάρει τη θέση του ως το πιο σημαντικό εργαλείο για τη δημιουργία Ευρωπαϊκής ταυτότητας, αλλά και πολιτικής ενοποίησης. Επιπρόσθετα, ο πολιτισμός είναι αυτός που θα βοηθήσει σε ένα συγκεκριμένο ρόλο, ο οποίος θα είναι διακριτός από συμπεριφορές άλλων».

Ειλικρίνεια, απέναντι στις δημόσιες σχέσεις…

«Είναι επίσης αναγκαίο, να δημιουργηθεί μια Ευρωπαϊκή πολιτική κουλτούρα, όπου οι αρχές και αξίες θα υπερέχουν των σκοπιμοτήτων, θα στηρίζονται από όλους και θα εφαρμόζονται για όλους και για όλα τα θέματα», πρόσθεσε ο Πρόεδρος της Βουλής. «Αυτό μπορεί να ακούγεται κάπως ρομαντικό», είπε, «αλλά θεωρώ ότι είναι αναγκαίο και πρακτικό. Οι δημόσιες σχέσεις που πολλές φορές οδηγούν στον εξωραϊσμό των διαφορών, θα πρέπει να δώσουν τη θέση τους στην ειλικρίνεια και τις τεκμηριωμένες αναλύσεις. Οι δυνατοί της Ευρώπης μέχρι σήμερα, μπορεί να μην ένιωθαν την ανάγκη για μια τέτοια προσέγγιση. Δεν την είδαμε στη λειτουργία της ευρωζώνης, στην οικονομική κρίση, στο μεταναστευτικό. Θα μπορούσε το Brexit να αντιμετωπιστεί χωρίς μια τέτοια προσέγγιση; Διότι αν δεν υπάρχει τέτοια προσέγγιση, τότε δεν θα υπάρχει και η ενιαία αντιμετώπιση του προβλήματος».

Οι προσδοκίες των Κυπρίων πολιτών

«Μιλώντας από τη σκοπιά της Κύπρου», είπε ο Δημήτρης Συλλούρης, «είναι διάχυτο το αίσθημα των πολιτών ότι η ένταξή μας, βασίστηκε στην πεποίθηση ότι η ΕΕ αποτελεί ένωση κρατών που υποστηρίζονται από θεσμούς, που λειτουργούν στη βάση του διεθνούς δικαίου, των ανθρώπινων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου, όπου παρέχεται και ένα μοναδικό πλαίσιο αρχών και αξιών για την εξεύρεση λύσης του Κυπριακού προβλήματος. Οι Κύπριοι πολίτες αξιώνουν την τήρηση της ευρωπαϊκής και διεθνούς νομιμότητας, την αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας από όλα τα κράτη με τα οποία η ΕΕ συναλλάσσεται και τον χειρισμό της ως ισότιμο μέλος από αυτά, ενώ θεωρούν αυτονόητο ότι τα κυριαρχικά δικαιώματά μας στην Κυπριακή ΑΟΖ, θα διασφαλίζονται έμπρακτα. Γι’ αυτό η Κύπρος επιμένει σε ουσιαστική συμμετοχή της ΕΕ στις διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό, την ίδια ώρα που η Τουρκία επιθυμεί τον πλήρη παραγκωνισμό της Ένωσης. Γι’ αυτό επιμένουμε σε πλήρη εφαρμογή του ευρωπαϊκού κεκτημένου χωρίς παρεκκλίσεις σε ενδεχόμενη λύση, ενώ η Τουρκία το περιφρονεί. Γι’ αυτό αναμένουμε ότι η ΕΕ δεν θα αποδεχθεί την υπαγωγή της ασφάλειας κράτους μέλους της σε τρίτους, δήθεν εγγυητές, ρόλο που η Άγκυρα επιφυλάσσει για την ίδια. Οι Κύπριοι πολίτες αναμένουν ότι οι προσδοκίες τους θα επαληθευθούν».

Η έμφαση στις ιδρυτικές αξίες

Ο Πρόεδρος της Βουλής υπογράμμισε ότι «η ΕΕ δεν θα εξέλθει από την περίοδο αμφισβήτησης, ενόσω οι πολίτες δυσκολεύονται να αντιληφθούν την προστιθέμενη αξία της σε καίρια ζητήματα που τους αφορούν. Αναγνωρίζουμε ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει ήδη ξεπεράσει σημαντικές κρίσεις στο παρελθόν και εξελισσόμενη, συνεχίζει να εμπνέει εκατομμύρια Ευρωπαίων πολιτών και να αποτελεί ισχυρό πόλο έλξης για πολίτες απ’ όλο τον κόσμο.  Ήδη σήμερα, η οικονομική ανάκαμψη φαίνεται πιο κοντά, οι προσφυγικές ροές έχουν μειωθεί, ισχυρά αντιευρωπαϊκά κόμματα ηττήθηκαν σε εθνικές εκλογές. Στις τρέχουσες συζητήσεις, που στόχο έχουν την ενίσχυση του ενοποιητικού εγχειρήματος, η Κύπρος, προσβλέπει πάντοτε στην πρόοδο μέσα στα πλαίσια μιας Ένωσης που θα προσδίδει ισχυρή έμφαση στις ιδρυτικές αξίες και αρχές της, στα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία. Μιας Ένωσης που θα διασφαλίζει βιώσιμη και ουσιαστική ανάπτυξη για όλα τα κράτη μέλη της και θα λειτουργεί με ενιαία φωνή στο διεθνές πεδίο. Με προσήλωση σε γερές βάσεις, είναι βέβαιο ότι η ΕΕ έχει τη δυναμική να εξαλείψει αμφισβητήσεις για το πού βαδίζει».

Επενδύοντας με τους νέους

Στον χαιρετισμό του ο επικεφαλής του Γραφείου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Κύπρο Ανδρέας Κεττής ανέφερε πως για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, το Γραφείο Ενημέρωσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Κύπρο και η Έδρα Jean Monnet του Πανεπιστημίου Κύπρου διοργανώνουν από κοινού αυτό το πολιτικο-ακαδημαϊκό συνέδριο και το οποίο φέτος εστιάζει και δίδει ιδιαίτερη έμφαση στον παράγοντα νεολαία και το ρόλο της σε σχέση με τα ευρωπαϊκά δρώμενα. Ο κ. Κεττής ευχαρίστησε την ακαδημαϊκό Καλλιόπη Αγαπίου – Ιωσηφίδου, κάτοχο της έδρας Jean Monnet του Πανεπιστημίου Κύπρου, «για την αγαστή της συνεργασία σε ό,τι αφορά την πραγματοποίηση του συνεδρίου», τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου Κύπρου Κωνσταντίνο Χριστοφίδη και τον Πρόεδρο της Βουλής. Μιλώντας εκ μέρους του Πρύτανη, ο Αντιπρύτανης Κωνσταντίνος Κωνσταντίνου, είπε ότι «έχουμε προκλήσεις μπροστά μας σε μια Ευρώπη που ταλαιπωρείται και ταλαιπωρεί τους νέους της με την ανεργία, που ψάχνει να βρει διεξόδους από μια οικονομική κρίση, σε μια Ευρώπη που δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα σύνορα της και να κρατήσει καθαρή εικόνα για το πώς να διαχειριστεί τον πλούτο των ανθρώπων. Ζητάμε από τους νέους μας να περάσουν από μακροχρόνια εκπαίδευση για να επενδύσουν και να επενδύσουμε μαζί τους σε ένα κοινό μέλλον, να αναπτύξουν και δεξιότητες και την τεχνογνωσία που θα χρειαστούν σε μια αβέβαιη προοπτική».

Στο βήμα ο Κωνσταντίνος Κωνσταντίνου.

Στο βήμα ο Ανδρέας Κεττής.

 

Φωτογραφίες Βασιλική Χαραλαμπίδη

Γενική άποψη της αίθουσας του Πανεπιστημίου Κύπρου, όπου πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση.

 

Φωτό: Ο Πρόεδρος της Βουλής απένειμε στην κυρία Αρβελέρ το ανώτατο τιμητικό μετάλλιο της κυπριακής Βουλής, «σε ένδειξη αναγνώρισης της ένθερμης υποστήριξής της προς το ευρωπαϊκό ενοποιητικό εγχείρημα και της γενικότερης συνεισφοράς της στην προβολή του ελληνικού πολιτισμού, μέσα από το πλουσιότατο έργο της, αλλά και ολόκληρη τη ζωή της».