Claas Relotius, ο δημοσιογράφος με τα βραβευμένα…παραμύθια!

Σύμφωνα με την ομολογία του, έγραφε ψεύτικα ρεπορτάζ «από το φόβο της αποτυχίας, αφού μεγάλωνε η πίεση να μην αποτύχει, όσο μεγάλωνε η επιτυχία του»

ΤΟΥ ΜΑΡΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

Ένα τεράστιο δυσφημιστικό πλήγμα δέχτηκε η καλή δημοσιογραφία διεθνώς, στην περίπτωση του 33χρονου βραβευμένου Γερμανού δημοσιογράφου Claas Relotius, συντάκτη του έγκυρου εβδομαδιαίου περιοδικού Der Spiegel που ανακοίνωσε στις 19 Δεκεμβρίου 2018, ότι ο Relotius παραδέχθηκε – υποβάλλοντας την παραίτησή του από το περιοδικό και παραλαμβάνοντας…την επιστολή απόλυσής του –  ότι πολλά από τα άρθρα που έγραψε τα τελευταία χρόνια, ήταν κατασκευασμένα και ότι τα πρόσωπα, τα γεγονότα και οι δηλώσεις που περιείχαν, ήταν αποκυήματα της…πλούσιας φαντασίας του. Στην ανακοίνωση αναφέρεται ότι  τουλάχιστον 14 από τα 60 άρθρα που υπέγραψε ο Relotius στην έντυπη και την ηλεκτρονική έκδοση του περιοδικού, είναι «μολυσμένα» από ψευδή στοιχεία και επισημαίνεται ότι δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο να υπάρχει το ίδιο πρόβλημα σε άρθρα που ο δημοσιογράφος δημοσίευσε κατά καιρούς σε άλλα γνωστά έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα, πριν προσληφθεί μόνιμα στο Der Spiegel – όπως τις Γερμανικές εφημερίδες  Taz, Welt και Frankfurter Allgemeine.

Η δεοντολογία και η μυθοπλασία

Την υπόθεση, που προκάλεσε σάλο στη Γερμανία, αλλά και στους δημοσιογραφικούς κύκλους σε όλη την Ευρώπη και στις ΗΠΑ, εκμεταλλεύονται ήδη  οι λαϊκιστές της ακροδεξιάς σε ευρωπαϊκές χώρες, αξιοποιώντας την ως μια ευκαιρία διεύρυνσης της αντιδραστικής, ευρω-φοβικής ρητορικής τους και γενικολογώντας για «mainstream δημοσιογραφία των ψεμάτων», που δεν πρέπει να εμπιστεύεται το αναγνωστικό κοινό. (π. χ. ο Martin Sellner, γνωστός ακτιβιστής της Νέας Δεξιάς στην Αυστρία,  χαρακτήρισε τον Relotius «ένα εκπρόσωπο του «lügenpresse», του «Τύπου των ψεμάτων» – πρόκειται για δυσφημιστικό όρο που χρησιμοποιούσαν τη δεκαετία 1930 οι Ναζί εναντίον όλων των ΜΜΕ που δεν υιοθετούσαν την προπαγάνδα τους). Κατά τη δική μου προσωπική αντίληψη, η αποκάλυψη του σκανδάλου από το ίδιο το  Der Spiegel, μετά από ενδελεχή έρευνα του συναδέλφου του στο περιοδικό, δημοσιογράφου Juan Moreno, με τον οποίο συνυπέγραψαν το «μοιραίο» ρεπορτάζ που κίνησε τις υποψίες του Moreno για την αξιοπιστία του Relotius,  αναδεικνύει αντίθετα, τη στέρεη δομή της αντικειμενικής δημοσιογραφίας που βασίζεται στην αλήθεια και στη δεοντολογία και δεν ανέχεται τη μυθοπλασία και την απάτη.

Σε διαθεσιμότητα στελέχη του περιοδικού

Η ομολογία του ίδιου του Relotius, στα στελέχη του περιοδικού, ότι έγραφε εντυπωσιακές, αλλά ψεύτικες ιστορίες, «από το φόβο της αποτυχίας, αφού μεγάλωνε η πίεση να μην αποτύχει, όσο μεγάλωνε η επιτυχία του», αποτελεί ένα έγκυρο οδοδείχτη για την κατανόηση της ιδιαίτερης περίπτωσης ενός άντρα με έντονες ναρκισσιστικές τάσεις και με στρεβλή αντίληψη της επιτυχίας – είναι άλλωστε χαρακτηριστική η δήλωση του ίδιου του Relotius προς τους συναδέλφους του, τη μέρα της υποβολής της παραίτησής του, ότι είναι «άρρωστος» και ότι «χρειάζεται βοήθεια». Είναι χαρακτηριστική και η διαχείριση της υπόθεσης από το Der Spiegel, που άφησε προσβάσιμα για τους αναγνώστες τα άρθρα του, με την υποσημείωση ότι συνεχίζει τη διερεύνηση της υπόθεσης. Το Der Spiegel, που ιδρύθηκε το 1947 και έχει τα κεντρικά του γραφεία στο Αμβούργο, ανακοίνωσε επιπρόσθετα ότι θα καταθέσει μήνυση σε βάρος του Relotius, με βάση υποψίες εναντίον του για κατάχρηση χρημάτων από δωρεές αναγνωστών υπέρ ορφανών από τη Συρία, με αφορμή άλλο ένα, αμφισβητούμενης αξιοπιστίας, άρθρο του Relotius. Σε μια άλλη σημαντική εξέλιξη των τελευταίων ημερών, το περιοδικό ανακοίνωσε στις 29 Δεκεμβρίου 2018 ότι έθεσε σε διαθεσιμότητα τον αρχισυντάκτη του Ullrich Fichtner και τον διευθυντή ύλης Matthias Geyer, μέχρι να ολοκληρωθεί η έρευνα για τον Relotius, που το ίδιο το περιοδικό διεξάγει.

Ένας σταρ της Γερμανικής δημοσιογραφίας

Ο  Claas Relotius, που ήταν κυριολεκτικά ένας σταρ της Γερμανικής δημοσιογραφίας, πήρε το βραβείο μεταξύ άλλων, του Γερμανού Ρεπόρτερ της Χρονιάς, τα χρόνια 2013, 2015, 2016 και 2018, του «Δημοσιογράφου της Χρονιάς» το 2014 από το αμερικανικό δίκτυο CNN και το Ευρωπαϊκό Βραβείο Τύπου το 2017. Είναι προφανές ότι ξεγέλασε τους πάντες, που ήταν για χρόνια θαυμαστές της δουλειάς του – αρχισυντάκτες, συντάκτες, φοιτητές δημοσιογραφίας, τους φίλους του, μέλη κριτικών επιτροπών που τον βράβευσαν επανειλημμένα, κληρικούς, επιχειρηματίες, πολιτικούς, ακτιβιστές και χιλιάδες απλούς αναγνώστες που θεωρούσαν τις ιστορίες του ανεπανάληπτα εμπνευσμένες και μοναδικές.

Το ντροπιαστικό σημείο μιας 70χρονης ιστορίας

Στο μακροσκελές διαδικτυακό άρθρο της 19ης Δεκεμβρίου, το Spiegel, που πουλά περίπου 725 χιλιάδες αντίτυπα τη βδομάδα και έχει ένα κοινό περίπου 6,5 εκατομμυρίων αναγνωστών στη διαδικτυακή του έκδοση, αναφέρει ότι «συγκλονίστηκε» από την αποκάλυψη των κατασκευασμένων άρθρων του διάσημου συντάκτη του και απολογείται στους αναγνώστες του «για όλες τις δόλιες αναφορές, τις ανυπόστατες προσωπικές λεπτομέρειες και τις φανταστικές περιγραφές σε ανύπαρκτα μέρη». Προστίθεται στο άρθρο του περιοδικού, που έχει καθιερωθεί για τα εις βάθος διερευνητικά ρεπορτάζ του, ότι ο Relotius «έχει διαπράξει δημοσιογραφική απάτη σε μεγάλη κλίμακα» και ότι το επεισόδιο που τον αφορά, αποτελεί ένα «χαμηλό, ντροπιαστικό σημείο στην 70χρονη ιστορία του Spiegel». Τονίζεται σχετικά ότι έχει συσταθεί μια εσωτερική επιτροπή, για λεπτομερή εξέταση όλων των άρθρων του Relotius στο περιοδικό. Σύμφωνα με τον γνωστό Αμερικανό δημοσιογράφο Ben Smith, αρχισυντάκτη της διαδικτυακής πλατφόρμας BuzzFeedNEWS, «το μοναδικό θετικό στοιχείο στην υπόθεση αυτή, είναι ότι τα ψέματα του Γερμανού ρεπόρτερ αποκαλύφθηκαν χάρη στο διαδίκτυο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – πρόσθεσε – είναι η διορθωτική πυξίδα που μας κρατά σε σωστή πορεία».

Όταν διασταυρώθηκαν η αθλιότητα και ο θρίαμβος

«Λίγο πριν το τέλος της δημοσιογραφικής  καριέρας του Claas Relotius, η αθλιότητα και ο θρίαμβος διασταυρώθηκαν στη ζωή του», έγραψε ο αρχισυντάκτης του Spiegel,  Ullrich Fichtner, σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε στις 20 Δεκεμβρίου 2018 στη διαδικτυακή έκδοση του περιοδικού.  «Το βράδυ της Δευτέρας 3ης Δεκεμβρίου, ο Relotius, που έγραφε για το Spiegel για επτά χρόνια και προσλήφθηκε ως συντάκτης του τον τελευταίο ενάμιση χρόνο, ήταν προσκεκλημένος για να παραλάβει για άλλη μια φορά το βραβείο του Γερμανού Ρεπόρτερ της Χρονιάς για το 2018, γιατί κατά τη γνώμη των κριτών, έγραψε το καλύτερο ρεπορτάζ του χρόνου, με κεντρικό πρόσωπο τον  Mouwiya, ένα παιδί από τη Συρία που πίστευε ότι συνέβαλε στο ξέσπασμα του εμφύλιου πολέμου στη χώρα – τον Μάρτιο 2011 – με ένα αντικυβερνητικό γκράφιτι που έγραψε σε ένα τοίχο στην πόλη Daraa. Ο Relotius ισχυρίσθηκε ότι πήρε συνέντευξη από τον Mouwiya, μέσω του WhatsApp.

Οι κριτές εξήραν το άρθρο «για την απαράμιλλη φωτεινότητα, οικειότητα και συνάφεια του, ανεξάρτητα από τις πηγές στις οποίες βασίζεται». Η αλήθεια όμως – που κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει εκείνη τη χρονική στιγμή – είναι ότι οι πηγές του, κάθε άλλο από ξεκάθαρες, ήταν. Στην πραγματικότητα, είναι πιθανό ότι στο μεγαλύτερο μέρος του, το άρθρο αυτό ήταν κατασκευασμένο και ότι οι δηλώσεις, τα μέρη, οι σκηνές, οι χαρακτήρες και τα γεγονότα στα οποία αναφέρεται, είναι ψέματα και επινοήσεις του συντάκτη τους. Το περιοδικό ερευνά τώρα, κατά πόσο ο δημοσιογράφος πήρε τη συνέντευξη και κατά πόσο ο Mouwiya, είναι  ή όχι υπαρκτό πρόσωπο.

Η αθλιότητα προέκυψε στη μορφή ενός email, που έφτασε 17 ώρες πριν τον θρίαμβο της εκδήλωσης βράβευσης, στις 3:05 ξημερώματα. Το ηλεκτρονικό μήνυμα προερχόταν από μια γυναίκα με το όνομα Jan – υποκοριστικό της Janet – που ήταν υπεύθυνη δημοσιότητας μιας ομάδας επαγρύπνησης στην Αριζόνα των ΗΠΑ που διενεργούσε περιπολίες κατά μήκος των συνόρων με το Μεξικό. Ρωτούσε τον Relotius  τι ακριβώς σκάρωνε, αφού ο δημοσιογράφος είχε γράψει δύο εβδομάδες προηγουμένως, στο Spiegel, ένα εκθαμβωτικά σκοτεινό («darkly dazzling») ρεπορτάζ με τίτλο «Jaegers Border». Η γυναίκα ήθελε να μάθει πώς ο Relotius έγραψε για την ομάδα της, χωρίς να πάει επιτόπου, χωρίς να πάρει έστω μια συνέντευξη και χωρίς να συγκεντρώσει στοιχεία από τον χώρο όπου συνέβαιναν τα γεγονότα;

«Jaeger’s Border», το κύκνειο άσμα

Έμελλε το άρθρο «Jaeger’s Border», να ήταν το αυτοκαταστροφικό κύκνειο άσμα του Relotius, γιατί στην περίπτωση αυτή, το συνυπέγραψε ένας άλλος συνάδελφος του, ο Juan Moreno, που σήμανε συναγερμό, ενώ ταυτόχρονα συνέλεγε στοιχεία που θα αποκάλυπταν την απάτη. Ο Moreno ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο και γράφει για το Spiegel από το 2007. Στη διαμάχη με τον – και για τον – Relotius, ο Moreno ρίσκαρε τη δική του δουλειά και επιβάρυνε τη δική του θέση κάποιες φορές, προσπαθώντας απεγνωσμένα να υποδείξει τα ψέματα του συναδέλφου του. Έζησε ένα περίπου μήνα κόλασης, γιατί οι συνάδελφοί του και τα στελέχη του περιοδικού στο Αμβούργο, δεν τον πίστευαν αρχικά. Στα τέλη Νοεμβρίου και αρχές Δεκεμβρίου 2018, κάποιοι στο Spiegel πίστευαν ότι ο πραγματικός παραμυθάς ήταν ο Moreno και ότι ο Relotius ήταν το θύμα μιας συκοφαντίας! Ο Relotius απέκρουε έξυπνα όλους τους ισχυρισμούς και τα στοιχεία που ο Moreno παρουσίαζε, εφευρίσκοντας συνεχώς νέους τρόπους για να διασπείρει αμφιβολίες, διαψεύδοντας με πειστικότητα τις εναντίον του καταγγελίες και διαστρεβλώνοντας την αλήθεια, όπως εξυπηρετούσε τον ίδιο. Η αλήθεια αποκαλύφθηκε όταν ο Moreno αξιοποίησε ένα ταξίδι στις ΗΠΑ και επισκέφθηκε εκείνες τις μέρες την Αριζόνα και τους δύο άντρες που πρωταγωνιστούσαν στο ρεπορτάζ – τον Tim Foley, επικεφαλής της Διασυνοριακής Πολιτοφυλακής της Αριζόνα και τον Chris Maloof, που ο Relotius του απέδωσε το ψευδώνυμο «Chris Jaeger» και με τον οποίο, όπως έγραφε στο ρεπορτάζ, πέρασε μερόνυχτα στην έρημο της περιοχής. Το βίντεο της συνάντησης του Moreno με τον Foley, είναι σοκαριστικό, καθώς ο Foley κοιτάζει μια φωτογραφία του Relotius που του δείχνει ο Moreno και του λέει ότι δεν έχει συναντήσει ποτέ στη ζωή του αυτό το άτομο… Η σκηνή επαναλαμβάνεται λίγες μέρες μετά, στις 4 Δεκεμβρίου 2018, μια μέρα μετά που ο Relotius πήρε το email από τη Janet Foley και το βραβείο για το παιδί από τη Συρία, όταν ο Chris Maloof, ο άντρας με το ψευδώνυμο Chris Jaeger στο ρεπορτάζ του Spiegel, κάθεται μπροστά στη βιντεοκάμερα του Moreno, δείχνει την ταυτότητά του και διαβεβαιώνει, κοιτάζοντας τη φωτογραφία του Relotius, ότι δεν τον γνωρίζει και δεν τον συνάντησε ποτέ! Είναι πια ξεκάθαρο ότι ο Chris Maloof, δεν είναι ο Chris Jaeger, όπως έγραψε ψευδώς ο Relotius, ότι ο Jaeger είναι ένα ανύπαρκτο πρόσωπο και ότι ο Relotius δεν συνάντησε ποτέ, τον ένα ή τον άλλο…

Όμορφα γραμμένα μυθεύματα…

Ο αρχισυντάκτης του Spiegel, Ullrich Fichtner σημειώνει ότι κάποια στιγμή, τα κόλπα του δημοσιογράφου έπαψαν να δουλεύουν, μέχρι που τελικά δεν μπορούσε πια να κοιμηθεί τις νύχτες, από το φόβο ότι θα αποκαλυφθεί. Ο Relotius υπέκυψε στα μέσα Δεκεμβρίου όταν η Özlem Gezer, αναπληρώτρια προϊστάμενη του τμήματος του, στάθηκε απέναντι του και του είπε ότι δεν τον πίστευε πια. Την επόμενη μέρα κάθισε με τον προϊστάμενο του τμήματος και τον αρχισυντάκτη και έδωσε απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα. Έχει τώρα ξεκαθαριστεί ότι ο πολυβραβευμένος Claas Relotius, ένας από τους καλύτερους συγγραφείς του Der Spiegel, δημοσιογραφικό είδωλο της γενιάς του, δεν είναι ούτε ρεπόρτερ, ούτε δημοσιογράφος, αλλά ένας παραγωγός όμορφα γραμμένων μυθευμάτων, όπου αλήθειες και ψέματα συνυπάρχουν ανάκατα και  όπου κυριαρχούν ανύπαρκτα γεγονότα και δηλώσεις που δεν έγιναν ποτέ.

Ο φυλακισμένος και οι ανήλικοι βομβιστές

Ο αρχισυντάκτης Ullrich Fichtner αναφέρει και μερικές άλλες μεγάλες δημοσιογραφικές επιτυχίες του Claas Relotius στο περιοδικό, που μετά τη διερεύνηση των τελευταίων ημερών, αποδείχτηκε ότι βασίστηκαν κυρίως σε στοιχεία που επινόησε ο ίδιος ο συντάκτης. Ένα από αυτά τα εντυπωσιακά ρεπορτάζ, που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο 2016, έχει τίτλο «Ο αριθμός 440» και αφορά έναν άντρα από την Υεμένη που κατά λάθος φυλακίσθηκε στο Γκουαντάναμο και που μετά από 14 χρόνια βασανιστηρίων και απομόνωσης, ήταν σωματικά και ψυχικά τόσο διαλυμένος, που δεν ήθελε πια να αποφυλακισθεί. Ο  Relotius παραδέχτηκε πριν λίγες μέρες ότι δεν διάβασε ποτέ, επιστολές του κρατούμενου αυτού, όπως είχε γράψει στο ρεπορτάζ και ότι φαντάστηκε απλώς, την εσωτερική του μεταμόρφωση. Ένα άλλο συγκλονιστικό, αλλά ψεύτικο ρεπορτάζ του Relotius, δημοσιεύτηκε στο Spiegel τον Φεβρουάριο 2017 με τον τίτλο «Λιονταρόψυχα αγόρια» και περιγράφει την ιστορία δύο αδελφών 12 και 13 χρόνων, θυμάτων απαγωγής από το Ισλαμικό Κράτος, που υφίστανται πλύση εγκεφάλου και στέλνονται από την τρομοκρατική οργάνωση στο Κιρκούκ του Ιράκ, ως βομβιστές αυτοκτονίας. Ήταν ένα ρεπορτάζ που χαρακτηρίσθηκε αριστουργηματικό από τον πολύπειρο Γερμανό δημοσιογράφο PaulJosef Raue, παρουσιαστή της εκδήλωσης για το Βραβείο «Peter Scholl Latour», που πήρε ο Relotius. «Καθώς διάβαζα την ιστορία του Relotius» είπε, «ένιωσα περήφανος που είμαι δημοσιογράφος, γιατί δεν μπορεί να υπάρχει καλύτερο δείγμα δημοσιογραφίας από αυτό». Κι όμως επρόκειτο να αποδειχτεί ότι οι δηλώσεις που ο Relotius έβαλε στο στόμα του επίδοξου βομβιστή αυτοκτονίας Nadim, δεν έγιναν ποτέ στην πραγματικότητα, ούτε απάγγειλε τους στίχους από το Κοράνι, που υποτίθεται ότι ο Relotius τον άκουσε να απαγγέλλει. Αποδείχτηκε επίσης ότι ο γιατρός, πάνω στον οποίο στηρίζεται το μεγαλύτερο μέρος του ρεπορτάζ, δεν υπήρξε ποτέ και πουθενά, εκτός από το μυαλό του συγγραφέα του.

«Σε μια Μικρή Πόλη» στη Μινεσότα

Μόλις ένα μήνα αργότερα, τον Μάρτιο 2017, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ένα άρθρο του Relotius με τον τίτλο «Σε μια Μικρή Πόλη», με επίκεντρο την πόλη Fergus Falls της Μινεσότα των ΗΠΑ. Προέκυψε από μια ιδέα των προϊσταμένων του Relotius στο Αμβούργο, να πάει να ενοικιάσει ένα δωμάτιο στη μικρή αυτή αγροτική κοινότητα, να μείνει λίγες μέρες και να γράψει για το πώς σκέφτονται οι Αμερικανοί πολίτες που πιθανόν ψήφισαν τον Ντόναλτ Τραμπ στις πρόσφατες – τότε – εκλογές. Το σχέδιο δεν υλοποιήθηκε όπως το περίμεναν στο περιοδικό, αφού ο Relotius πήγε στο Fergus Falls, αλλά βρέθηκε σε αδιέξοδο, γιατί διαπίστωσε ότι δεν έβγαινε το θέμα. Αντί λοιπόν να τους ενημερώσει σχετικά και να αναζητήσει ίσως άλλο θέμα, προτίμησε να γράψει ένα ρεπορτάζ που… βγήκε από το μυαλό του, επινοώντας  π. χ. μια πινακίδα στην είσοδο της πόλης, που έγραφε «Μεξικανοί μείνετε μακριά» και που υπήρξε μόνο στη φαντασία του. Όμως η αναφορά του αυτή, διαβάστηκε από εκατοντάδες χιλιάδες αναγνώστες και ήταν δυσφημιστική για τους κατοίκους του Fergus Falls, που θεωρήθηκαν άδικα ως ρατσιστές. Ο Relotius μεταχειρίσθηκε τους κατοίκους της πόλης σαν να ήταν μαριονέτες, εφευρίσκοντας τραγελαφικά ψέματα όπως π. χ. ότι οι περισσότεροι μαθητές στο Λύκειο της πόλης, ζωγράφιζαν τον Ντόναλτ Τραμπ ως το πρότυπο που ενσαρκώνει το Αμερικανικό Όνειρο…

«Ο τελευταίος μάρτυρας» στο Joplin

Τον Μάρτιο 2018 δημοσιεύτηκε το ρεπορτάζ του Relotius με τον τίτλο «Ο τελευταίος μάρτυρας», για μια Αμερικανίδα από την πόλη Joplin του Μισούρι, που παρευρισκόταν ως αυτόπτης μάρτυρας σε εκτελέσεις θανατοποινιτών, αφού ο νόμος απαιτεί την παρουσία συνηθισμένων πολιτών, σε τέτοια γεγονότα. Όμως έγραψε πέντε σελίδες στο Spiegel γεμάτες με ψέματα από την αρχή μέχρι το τέλος, αφού ο Claas Relotius, αντίθετα από αυτά που ισχυρίζεται στο ρεπορτάζ, ποτέ δεν συνόδευσε μια γυναίκα σε εκτελέσεις θανατοποινιτών στις ΗΠΑ, ποτέ δεν ταξίδεψε με λεωφορείο μαζί της και ποτέ δεν την άκουσε να διαβάζει αποσπάσματα από το Λευιτικόν της Παλαιάς Διαθήκης…

Ο Juan Moreno, ο συνάδελφος και συνεργάτης που αποκάλυψε τα ψέματα του Relotius.

Η Özlem Gezer, προϊστάμενη του Relotius, που πρώτη από τα στελέχη του Spiegel,  του είπε ότι «δεν τον πίστευε πια»…
Φωτογραφία του «μοιραίου» άρθρου με τίτλο «Jaegers Grenze» («Τα όρια του Jaegers») που φέρει την υπογραφή των δημοσιογράφων Juan Moreno και Claas Relotius, στην έκδοση του Νοεμβρίου 2018 του περιοδικού Der Spiegel.                                                                                                                                                                                                                                                                                                   Φώτο: Ο δημοσιογράφος Claas Relotius, εθισμένος χρήστης μιας στρεβλής αντίληψης για την επιτυχία…