«Καταιγίδες» σκόνης…θα συνεχίσουν να μας «πνίγουν» – Έρευνα

Οι ανεπιθύμητες επιπτώσεις των Καταιγίδων Σκόνης Ερήμου στην ανθρώπινη υγεία είναι εδώ και χρόνια γνωστές αλλά δυστυχώς το φαινόμενο πλέον είναι μέρος της καθημερινότητας μας. Μόνο την τελευταία δεκαετία, υπάρχουν καταγεγραμμένες μελέτες που αποδεικνύουν ότι οι αυξημένες συγκεντρώσεις Αιωρούμενων Σωματιδίων (ΑΣ) κατά τη διάρκεια Καταιγίδων Σκόνης Ερήμου σχετίζονται είτε με αυξημένα ποσοστά ενδο-νοσοκομειακής νοσηλείας λόγω κάρδιο-αναπνευστικών προβλημάτων είτε με αυξημένα ποσοστά θνησιμότητας. Επιπρόσθετα, ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής, στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και ειδικότερα στην περιοχή της Κύπρου, τα Επεισόδια Καταιγίδων Σκόνης Ερήμου εμφανίζονται όλο εντονότερα αλλά και συχνότερα.

Ο Πέτρος Μουζουρίδης, PhDΜ Μεταδιδακτορικός Ερευνητής,  της LIFE+ MEDEA του Εργαστήριου Περιβαλλοντικής Ρευστομηχανικής  του Πανεπιστήμιο Κύπρου μετά από επιστημονική έρευνα «παραδίδει» αποκλεστικά στο 24h τα ευρήματα.

Αυτά που έχουν εντοπιστεί από την σκόνη

Επιστημονικές μελέτες που έχουν δημοσιευθεί σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά, καταδεικνύουν ότι:

  1. οι υπερβάσεις των ορίων της συγκέντρωσης ΑΣ συσχετίζονται κυρίως με υψηλές συγκεντρώσεις υποβάθρου που προέρχονται από ηπειρωτικές (απομακρυσμένες) περιοχές.
  2. με βάση τις μετρήσεις της προηγούμενης δεκαετίας, προκύπτει ότι η συχνότητα των Επεισοδίων Σκόνης από τις ερήμους αυξάνεται με μέσο ρυθμό 2 ημέρες σκόνης ετησίως.
  3. το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα των επιστημονικών μελετών είναι ότι με βάση τις μελλοντικές προβολές κλιματικών μοντέλων, προκύπτει ότι αυτή η τάση θα ενταθεί.

Τι συμβαίνει στην περιοχή της Μεσογείου

Στην περιοχή της νοτιοανατολικής Μεσογείου, οι αυξημένες συγκεντρώσεις και οι αντίστοιχες υπερβάσεις της 24ωρης οριακής τιμής 50 μg/m3 των ΑΣ, παρατηρούνται κυρίως σε εποχές μετάβασης από χαμηλές σε υψηλές θερμοκρασίες και αντίστροφα, δηλαδή κατά τις περιόδους της άνοιξης (κυρίως) και του φθινοπώρου. Επίσης οι ψηλές θερμοκρασίες και η μεγάλη ξηρασία που επικρατούν τις περισσότερες χρονιές στην Κύπρο σε συνδυασμό με την έλλειψη νερού, συμβάλλουν στην επαναιώρηση των ΑΣ που βρίσκονται ελεύθερα σε ακάλυπτες περιοχές εντός πόλεων ή γεωργικές και άλλες περιοχές που συνορεύουν με τις πόλεις.

Είναι προφανές ότι ένα φυσικό φαινόμενο μεγάλης κλίμακας όπως οι Καταιγίδες Σκόνης Ερήμου, είναι δύσκολο να περιοριστεί, ειδικά λόγω της εντεινόμενης Κλιματικής Αλλαγής και λόγω του γεγονότος ότι οι πηγές εκπομπής σκόνης (έρημοι) δεν βρίσκονται υπό τον έλεγχο των επηρεαζόμενων περιοχών της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Είναι όμως εφικτό μέσα από συντονισμένες προσπάθειες και τη συνεργασία ενός μεγάλου δικτύου φορέων των χωρών που επηρεάζονται από το φαινόμενο, να αντιμετωπιστούν οι επιπτώσεις του φαινομένου στην ανθρώπινη υγεία ως ένα βαθμό. Υπό το πρίσμα αυτής της ανάγκης και λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη για περεταίρω κατανόηση των μηχανισμών επιβάρυνσης των Καταιγίδων Σκόνης Ερήμου στην ανθρώπινη Υγεία, τρεις χώρες της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, Κύπρος, Ελλάδα και Ισραήλ, έχουν συστήσει μια διεπιστημονική κοινοπραξία οκτώ φορέων-εταίρων.

Το πρόγραμμα LIFE+ ΜΗΔΕΙΑ

Η κοινοπραξία χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του χρηματοδοτικού προγράμματος LIFE+ ΜΗΔΕΙΑ («Μείωση των Επιδράσεων των Καταιγίδων Σκόνης της Ερήμου στην Υγεία Υιοθετώντας Στρατηγικές Μείωσης της Έκθεσης»). Το πρόγραμμα LIFE+ ΜΗΔΕΙΑ έχει ως στόχο να δημιουργήσει την επιστημονική τεκμηρίωση για την εφαρμογή ενός στρατηγικού σχεδίου ελάττωσης των εκθέσεων των ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού στη σκόνη της ερήμου και τη διάδοση του σχεδίου τόσο σε τοπικό όσο και σε Ευρωπαϊκό Επίπεδο.

Σκοποί του προγράμματος

Ένας από τους βασικότερους στόχους του προγράμματος είναι η ανάπτυξη και η βελτιστοποίηση της δυνατότητας πρόγνωσης των επεισοδίων σκόνης, χρησιμοποιώντας τα τελευταίας τεχνολογίας (state-of-the-science) προγνωστικά-μετεωρολογικά μοντέλα που είναι διαθέσιμα σήμερα σε κάθε χώρα. Από πλευράς Κύπρου, στο πρόγραμμα συμμετέχει το Τμήμα Μετεωρολογίας του Υπουργείου Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος. Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι τα προγνωστικά μοντέλα που έχει στη διάθεση του το Τμήμα Μετεωρολογίας, έχουν τη δυνατότητα να παρέχουν πρόβλεψη για τις συνθήκες της ατμόσφαιρας (σε σχέση με τα ΑΣ), ακόμη και πέντε μέρες πριν την έναρξη ενός φαινομένου καταιγίδας σκόνης.

Ως παράδειγμα, στην εικόνα 1 περιγράφεται η μελέτη ενός φαινομένου Καταιγίδας Σκόνης από τα διαθέσιμα μετεωρολογικά μοντέλα. Το παράδειγμα αφορά την περίπτωση ενός έντονου φαινομένου το οποίο είχε κάνει την εμφάνιση του στην περιοχή της Κύπρου, το βράδυ της 20ης Δεκεμβρίου 2017 με διάρκεια πάνω από τρία 24ωρα. Οι ωριαίες συγκεντρώσεις ΑΣ10 όπως αυτές καταγράφηκαν τόσο από τους σταθμούς παρακολούθησης ποιότητας αέρα του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, Κλάδος Ποιότητας Αέρα αλλά και από το Εργαστήριο Περιβαλλοντικής Ρευστομηχανικής του Πανεπιστημίου Κύπρου, αποτυπώνουν την διάρκεια αλλά και την ένταση του φαινομένου. Κατά τη διάρκεια του φαινομένου, η μέγιστη ωριαία συγκέντρωση ΑΣ10 που παρατηρήθηκε από το σταθμό του Κλάδου Ποιότητας Αέρα ήταν 701 μg/m3 και καταγράφηκε στις 06:00 στις 22-Δεκ. 2017 (την ίδια ώρα ο σταθμός του Πανεπιστημίου Κύπρου κατέγραψε 760 μg/m3). Σύμφωνα με τους προβλέψεις του NMMB/BSC-Dust model, η εμφάνιση του έντονου φαινομένου στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, είχε υπολογιστεί ότι θα ξεκινούσε από το βράδυ της 20ης Δεκεμβρίου 2017, το οποίο όμως έκανε την εμφάνιση του στην περιοχή της Κύπρου με καθυστέρηση μερικών ωρών. Παράλληλα, η πηγή προέλευσης των αυξημένων επιπέδων ΑΣ10 στην ατμόσφαιρα της Κύπρου υποδεικνύεται από το ατμοσφαιρικό μοντέλο HYSPLIT, το οποίο αξιολογώντας την τροχιά προέλευσης (οπισθοτροχία) των αέριων μαζών στην περιοχή, υπολογίζει ότι η πηγή προέλευσης της σκόνης ήταν η έρημος της Μέσης Ανατολής (περιοχή Συρίας).

Καινοτομίες και ακρίβεια προβλέψεων

Σημαντική καινοτομία του προγράμματος είναι η δημιουργία μιας διαδικτυακής πλατφόρμας η οποία ανάλογα με την ενημέρωση που λαμβάνει από τους ερευνητές του LIFE+ MEDEA σχετικά με τις προβλέψεις των επεισοδίων σκόνης αλλά και σχετικά με τα επίπεδα σκόνης στην ατμόσφαιρα, ενημερώνει αντίστοιχα τους συμμετέχοντες στο πρόγραμμα. Πιο συγκεκριμένα η διαδικτυακή πλατφόρμα στέλνει ειδοποιήσεις για την έναρξη και λήξη ενός επεισοδίου σκόνης, με μηνύματα SMS, μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και μέσω ειδικής εφαρμογής στο κινητό. Η πλατφόρμα επίσης επιτρέπει στους ερευνητές την παρακολούθηση της ατμοσφαιρικής δραστηριότητας που υπάρχει στις γειτονικές χώρες που λαμβάνουν μέρος στο πρόγραμμα. Με αυτό τον τρόπο υπάρχει επιπλέον πληροφόρηση για τυχόν δημιουργία καταιγίδων σκόνης στις γειτονικές χώρες καθώς και για την ένταση του φαινομένου. Αυτό το χαρακτηριστικό της πλατφόρμας καθώς και η δυνατότητα που παρέχει για άμεση επικοινωνία μεταξύ των ερευνητών στις τρεις χώρες βοηθά στο να γίνονται οι προβλέψεις στη κάθε χώρα πιο αξιόπιστες. Βεβαίως, δεν πρέπει να παραβλέπετε το γεγονός ότι παρόλο που γίνεται χρήση των πιο προηγμένων μετεωρολογικών μοντέλων πρόγνωσης, εντούτοις η αξιοπιστία και η ακρίβεια των προβλέψεων τους εξαρτάται από διάφορους παράγοντες, που πολλές φορές δεν βρίσκονται υπό τον πλήρη έλεγχο του ερευνητή.

Εικόνα 1: Παρακολούθηση φαινομένου Καταιγίδας Σκόνης Ερήμου στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου την 20η Δεκεμβρίου 2017 με διάρκεια πάνω από τρία 24ωρα. Στην εικόνα παρουσιάζονται (α) Οι χρονοσειρές των συγκεντρώσεων ΑΣ10 από σταθμούς παρακολούθησης ποιότητας αέρα (β) οι προβλέψεις του NMMB/BSC-Dust model και (γ) ο υπολογισμός της προέλευσης των ΑΣ10 αξιολογώντας την προέλευσης των αέριων μαζών σε 3 διαφορετικά υψόμετρα με τη χρήση του ατμοσφαιρικό μοντέλο HYSPLIT.

Αναντίρρητα αυτή η συνεργασία μπορεί να επιφέρει σημαντικά κοινωνικά, οικονομικά και άλλα οφέλη, μέσα από την έγκαιρη πρόβλεψη του φαινομένου και την άμεση και έγκυρη ενημέρωση των πολιτών. Επιδίωξη των ερευνητών που συμμετέχουν στο LIFE+ ΜΗΔΕΙΑ (https://www.life-medea.eu/), είναι μετά το πέρας του προγράμματος, η χρήση της πλατφόρμας να είναι ελεύθερα διαθέσιμη σε όλους τους πολίτες των χωρών Κύπρου, Ελλάδας, Ισραήλ καθώς και να επεκταθεί σε χώρες της Μεσογείου και της Νότιας Ευρώπης. Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πρόγραμμα LIFE+ ΜΗΔΕΙΑ μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του προγράμματος (https://www.life-medea.eu/).

Της Νικολέτας Χρήστου