Η εκπαίδευση, δεύτερη ευκαιρία για προσφυγόπουλα στην Κύπρο

Ενώ εκατομμύρια παιδιά προσφύγων σχολικής ηλικίας σε άλλες χώρες, βρίσκονται εκτός σχολείου…

ΤΟΥ ΜΑΡΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

Από τα 7,1 εκατομμύρια παιδιά πρόσφυγες σχολικής ηλικίας, τα 3,7 εκατομμύρια – περισσότερα από τα μισά – δεν πηγαίνουν σχολείο, σύμφωνα με έκθεση που δημοσίευσε στις 29 Αυγούστου 2019 η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) και συνεπώς δεν έχουν τη «δεύτερη ευκαιρία» που το σχολείο προσφέρει στη ζωή τους, όπως  δήλωσε ο Επικεφαλής της UNHCR Ιταλός διπλωμάτης  Filippo Grandi. Το ρεπορτάζ αποτυπώνει αυτή τη «δεύτερη ευκαιρία» για προσφυγόπουλα που φοιτούν με τη βοήθεια της UNHCR τα τελευταία 15-20 χρόνια σε δημόσια σχολεία της Κύπρου, Δημοτικά, Γυμνάσια και Λύκεια, αλλά και στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και σε κάποια ιδιωτικά Πανεπιστήμια. Το Πανεπιστήμιο αποτελεί γι’ αυτά ένα σημαντικό σταθμό, μιας πορείας γεμάτης δύσκολες προκλήσεις στο εκπαιδευτικό σύστημα, ως παιδιά αναγνωρισμένων προσφύγων ή αιτητών ασύλου, με διαφορετική από τους Ελληνοκύπριους συμμαθητές τους, καταγωγή, χρώμα, γλώσσα και πολιτισμικό ιστορικό, αποφασισμένα όμως να διεκδικήσουν και να κερδίσουν με την αξία τους, το δικαίωμα – και όλες τις υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτό – να ενταχθούν ισότιμα στην κυπριακή κοινωνία, να μορφωθούν, να εργαστούν και να ζήσουν με ασφάλεια, όπως όλοι οι συμπολίτες τους.

Όπως επεσήμανε ο Filippo Grandi «αποτυγχάνουμε απέναντι στους πρόσφυγες όταν δεν τους δίνουμε τη δυνατότητα να αναπτύξουν τις ικανότητες και τη γνώση που χρειάζονται για να επενδύσουν στο μέλλον τους». Σύμφωνα με την έκθεση, που έχει τίτλο «Ανεβάζοντας Ταχύτητα: Η Εκπαίδευση των Προσφύγων σε Κρίση» (Stepping Up: Refugee Education in Crisis), ακόμα και αν οι έφηβοι πρόσφυγες καταφέρουν να ξεπεράσουν τα εμπόδια και να φοιτήσουν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, σήμερα μόλις το 3% από αυτούς θα είναι αρκετά τυχεροί ώστε να εξασφαλίσουν μια θέση στην ανώτερη εκπαίδευση, τη στιγμή που το αντίστοιχο ποσοστό παγκοσμίως είναι 37%.

Μια γενιά καταδικασμένων παιδιών;

Η έκθεση δείχνει ότι καθώς τα παιδιά πρόσφυγες μεγαλώνουν, τα εμπόδια που συναντούν για να έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση γίνονται όλο και πιο ανυπέρβλητα: μόνο το 63% των παιδιών προσφύγων πηγαίνουν στο Δημοτικό σχολείο, σε σύγκριση με το 91% των παιδιών παγκοσμίως. Σε όλο τον κόσμο, το ποσοστό των εφήβων που φοιτούν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση (Γυμνάσιο και Λύκειο) είναι 84%, ενώ μόλις το 24% των προσφύγων έχει αυτή την ευκαιρία. Η απότομη μείωση στις εγγραφές παιδιών προσφύγων από την πρωτοβάθμια στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση αποτελεί άμεση συνέπεια της έλλειψης χρηματοδότησης για την εκπαίδευση των προσφύγων. Η Ύπατη Αρμοστεία καλεί, συνεπώς, τις κυβερνήσεις, τον ιδιωτικό τομέα, τους εκπαιδευτικούς φορείς και τους δωρητές να προσφέρουν οικονομική υποστήριξη σε μια νέα πρωτοβουλία που στόχο έχει να δώσει ώθηση στη φοίτηση των παιδιών προσφύγων στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

«Χρειάζεται να επενδύσουμε στην εκπαίδευση των προσφύγων ή αλλιώς θα πληρώσουμε το τίμημα μιας γενιάς παιδιών καταδικασμένων να μεγαλώσουν χωρίς να είναι ικανά να ζήσουν ανεξάρτητα, να βρουν δουλειά και να συμβάλουν πλήρως στις κοινότητές τους», τόνισε ο Filippo Grandi. Η φετινή έκθεση κάνει έκκληση επίσης για την ένταξη των προσφύγων στα εθνικά συστήματα εκπαίδευσης, αντί να εγκλωβίζονται σε παράλληλα ανεπίσημα σχολεία.

«Βρίσκομαι εδώ μπροστά σας ως άριστη μαθήτρια»…

Μιλώντας σε άπταιστα ελληνικά στην εκδήλωση «Γυναίκα Μετανάστρια, Γυναίκα Πρόσφυγας στην Κύπρο» στις 9 Ιουλίου 2019 στη Λευκωσία, που στήριξε μεταξύ άλλων η UNHCR, η 17χρονη μαθήτρια του Λυκείου Παλουριώτισσας Γκράσια Τοτόρο, είπε ότι κατάγεται από το Κονγκό και ήρθε στην Κύπρο όταν ήταν δυόμισι χρονών. «Όπως μπορείτε ν’ αντιληφθείτε», ανέφερε, «εδώ άρχισα το σχολείο, εδώ γνώρισα τους φίλους μου, εδώ γνώρισα την αγάπη μου για το σπίτι. Μπορώ να πω ότι έχω αισθανθεί την αγάπη από την κυπριακή κοινότητα μέσω των φίλων, των δασκάλων, των καθηγητών μου. Όμως αυτό δεν σημαίνει πως δεν γνώρισα και τον ρατσισμό, κάτι που μου έδωσε το κίνητρο να πετύχω τους στόχους μου και να προσπαθήσω να ανεβάσω τον εαυτό μου πιο πολύ. Με αποτέλεσμα να ξεπεράσω πολλά εμπόδια και να είμαι τώρα στην ευχάριστη θέση να βρίσκομαι εδώ μπροστά σας ως άριστη μαθήτρια και αθλήτρια με μεγάλες επιτυχίες. Είναι σημαντικό ν’ αναφέρω ότι η στήριξη της οικογένειας και των φίλων μου έπαιξαν μεγάλο ρόλο σε όλες μου τις επιτυχίες. Συνεχίζοντας έχω και άλλους στόχους που θα ήθελα να εκπληρώσω για να κάνω περήφανο πρώτα τον εαυτό μου και αργότερα τους ανθρώπους που με στηρίζουν». Η Γκράσια είναι κόρη του 52χρονου Κονγκολέζου δημοσιογράφου Willy Totoro, Προέδρου του Συνδέσμου Αναγνωρισμένων Προσφύγων στην Κύπρο, που ήρθε στο νησί μας με τη σύζυγο του Bachy και τα  παιδιά τους. Και τα τέσσερα παιδιά φοιτούν σε ελληνικά δημόσια σχολεία και έχουν πλήρως ενσωματωθεί στην κυπριακή εκπαίδευση και κοινωνία – η 20χρονη Πρίσκα είναι φοιτήτρια Νομικής του Πανεπιστημίου Κύπρου, η 17χρονη Γκράσια μαθήτρια του Λυκείου Παλουριώτισσας, ο 16χρονος Γουίλσον μαθητής του Λυκείου Αποστόλου Βαρνάβα Στροβόλου και ο 9χρονος Σάμουελ-Αργύρης μαθητής του Δημοτικού σχολείου Αγίου Σπυρίδωνα Στροβόλου.

Η πρώτη δημόσια παρέμβαση

Να σημειώσουμε ότι η Πρίσκα Τοτόρο, μεγαλύτερη αδελφή της Γκράσια που φοίτησε στο Δημοτικό σχολείο Καϊμακλίου και στο Γυμνάσιο και Λύκειο Παλουριώτισσας, όπως και  στο Λύκειο Εθνομάρτυρα Κυπριανού στο Στρόβολο, είναι ίσως το πρώτο παιδί προσφύγων στην Κύπρο που έκανε δημόσια παρέμβαση μιλώντας για την προσωπική της εμπειρία της προσφυγιάς, σε ημερίδα που οργάνωσαν στις 6 Οκτωβρίου 2017 στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, στη Λευκωσία, η Διεύθυνση Μέσης Εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας, η Επίτροπος Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού και η UNHCR. Η ημερίδα έγινε στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού προγράμματος «Μακριά από την πατρίδα και τον φόβο», που έχει σκοπό την υλοποίηση δράσεων από τα σχολεία, για την ένταξη των παιδιών με προσφυγική ή μεταναστευτική βιογραφία στο σχολικό περιβάλλον, με παροχή στήριξης στη σχολική μονάδα από τους συνεργαζόμενους φορείς. «Προσπαθούσα πάντα να δώσω τον καλύτερο εαυτό μου σε όλα», είπε στην ομιλία της η Πρίσκα Τοτόρο, «όσες δυσκολίες και εμπόδια και αν είχα ν’ αντιμετωπίσω. Προσπαθούσα να μην αφήσω τα αρνητικά, να σβήσουν τα θετικά, ποτέ. Και έτσι με αυτό το σκεπτικό και με αυτή τη διάθεση, κατάφερα να αντιμετωπίσω κάθε δυσκολία και κάθε εμπόδιο, να κάνω φίλους που μου είναι σαν αδέλφια, να ξεπεράσω φόβους, να καλλιεργήσω τα ταλέντα μου και τώρα πλέον ως ενήλικας, να είμαι φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Κύπρου – και φυσικά έχω ολόκληρη τη ζωή μπροστά μου, για να πετύχω και άλλους στόχους και να πραγματοποιήσω και άλλα όνειρα». Είπε και τα εξής: «Εγώ προσωπικά, θα έλεγα ήμουν από τους τυχερούς, όσον αφορά την ένταξή μου σε κυπριακό σχολείο. Όλοι με υποδέχτηκαν και με βοήθησαν αρκετά, στο να συνηθίσω το νέο μου περιβάλλον με σκοπό να νιώσω, όπως λέμε, «σαν στο σπίτι μου».  Οι δάσκαλοί μου, μου έδειχναν κατανόηση και μου συμπεριφέρονταν τις περισσότερες φορές, όπως και στους υπόλοιπους, κάτι που νομίζω έπαιξε ένα ρόλο, στο να με βλέπουν και οι συμμαθητές μου, ως μια από αυτούς. Φυσικά και υπήρχαν αρκετά εμπόδια και αρκετές δυσκολίες που έπρεπε να αντιμετωπίσω και μερικές φορές ένιωθα πως μόνη αντιμετώπιζα αυτές τις δυσκολίες, αφού στην τελική, οι άλλοι συμμαθητές μου δεν είχαν να αντιμετωπίσουν τις ίδιες δυσκολίες. Η γλώσσα φυσικά, ήταν μια τεράστια δοκιμασία, διότι είναι ένα μέσο για επικοινωνία, αλλά και για μάθηση. Στο σχολείο άκουγα ελληνικά και στο σπίτι μιλούσα τη μητρική μου γλώσσα, αφού ούτε οι γονείς μου γνώριζαν τότε, ελληνικά.  Θυμάμαι που προσπαθούσα πάρα πολύ να καταλάβω τις εργασίες μου για το σπίτι και ευτυχώς που η γειτόνισσά μου, με βοηθούσε όποτε μπορούσε, με αυτές».

Έξι αδέλφια σε κυπριακά σχολεία

Η Πρίσκα Τοτόρο συμμετείχε σε ανοιχτό διάλογο πολιτών με θέμα «Η κατάσταση των προσφύγων και αιτητών ασύλου στην Κύπρο» που οργάνωσε το Πανεπιστήμιο Κύπρου και η UNHCR στις 17 Απριλίου 2019 στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, όπου επίσης κατέθεσε την προσωπική του μαρτυρία ως παιδί προσφύγων στην Κύπρο, ο  20χρονος Κούρδος Mazlum Aksu, φοιτητής στο Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου. Η οικογένεια του Mazlum ήταν μέχρι τη μέρα της εκδήλωσης αιτητές ασύλου, ενώ πολύ πρόσφατα αναγνωρίστηκαν από το κράτος ως πολιτικοί πρόσφυγες. «Βρίσκομαι σήμερα ανάμεσά σας ως αιτητής ασύλου  και κατάγομαι από το Κουρδιστάν», είπε μεταξύ άλλων στην παρέμβασή του, μιλώντας στα ελληνικά και προσθέτοντας ότι η οικογένεια του κατέφυγε στην Κύπρο πριν από 12 χρόνια γιατί κινδύνευε «εξαιτίας πολεμικών συγκρούσεων με τους Τούρκους». Πρόσθεσε ότι έχει άλλα πέντε αδέλφια – δύο αδελφούς και τρεις αδελφές – με τη μεγαλύτερη 21χρονη αδελφή του Zozan να σπουδάζει Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας και τα μικρότερα αδέλφια του στο Λύκειο, Γυμνάσιο και Δημοτικό σχολείο της Αραδίππου. Ο Mazlum αναφέρθηκε στα σοβαρά προβλήματα που αντιμετώπισε η οικογένειά του όλα αυτά τα χρόνια ως πρόσφυγες στην Κύπρο, αλλά μίλησε και για τα θετικά στοιχεία της φιλοξενίας που τυγχάνουν οι πρόσφυγες και οι αιτητές ασύλου «αφού», όπως είπε, «εξασφαλίζουν την επιβίωση τους και καλύτερο επίπεδο ζωής από αυτό πού τούς πρόσφερε η χώρα τους. Όσοι από εμάς προερχόμαστε από εμπόλεμες περιοχές – πρόσθεσε – καταφέρνουμε να αποφύγουμε το θάνατο, βρίσκουμε ασφάλεια στη χώρα πού μας φιλοξενεί και το κυριότερο, αλλά πιο σημαντικό για μένα, γιατί το βιώνω όχι μόνο εγώ, αλλά και τα αδέλφια μου, έχουμε τη δυνατότητα να σπουδάσουμε».

Η Katja Saha Επικεφαλής της UNHCR στην Κύπρο, άρχισε την ομιλία της στην εκδήλωση, περιγράφοντας το δυσλειτουργικό σύστημα ασύλου στην Κύπρο και εξέφρασε την πεποίθηση ότι «η Κυπριακή Δημοκρατία μπορεί να προχωρήσει σωστά στην ενσωμάτωση των προσφύγων.  Το πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση – πρόσθεσε – είναι  να αναγνωρίσει και αντιμετωπίσει τις προκλήσεις, με επικέντρωση στην εργοδότηση, στην εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση, στην πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες και στην κοινωνική ένταξη και πολιτική εμπλοκή, όπως εισηγήθηκε η UNHCR στην Έκθεσή της του 2018 για τη Στρατηγική Ένταξης των Προσφύγων στην Κύπρο».

Δύο αδελφές στο ίδιο θρανίο

Στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και συγκεκριμένα στο Τμήμα Γαλλικών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, άρχισαν σπουδές την περσινή σχολική χρονιά 2018-2019 και οι 19χρονες αδελφές από το Καμερούν, Ruddy–Alocha EBUA (Νικολέτα) και Edith–Britney ΑDE (Δήμητρα), κάτοικοι Λευκωσίας. Από το 2005, όταν ήρθαν στην Κύπρο, είναι μαζί στον ίδιο σχολικό χώρο και στο ίδιο θρανίο, διαδοχικά σε νηπιαγωγείο στον Άγιο Δομέτιο, στο Δημοτικό σχολείο Καϊμακλίου και στο Γυμνάσιο και Λύκειο Παλουριώτισσας. Η πολύ καλή βαθμολογία τους στις Παγκύπριες Εξετάσεις, (18,5 η Δήμητρα και 17 η Νικολέτα) έγινε το εισιτήριό τους για την είσοδο στο Ανώτατο Δημόσιο Εκπαιδευτήριο της χώρας. Η Νικολέτα και η Δήμητρα, μίλησαν στην «24» για τις προκλήσεις αυτές στις 24 Ιουλίου 2018, σε συνάντησή μας στο Γραφείο της Αντιπροσωπείας της UNHCR στη Λευκωσία, που παρακολουθεί και βοηθά την οικογένεια, από την αρχή της εγκατάστασής της στο νησί. Οι δύο αδελφές, ζουν στη Λευκωσία με τη μητέρα τους και τα μικρότερα αδέλφια τους, τη 13χρονη Αντωνία και τον 12χρονο Άγγελο.

«Πολλά κλάματα στην πρώτη τάξη»…

«Για μένα ήταν πολύ δύσκολα τα χρόνια του Δημοτικού σχολείου», μας είπε η Νικολέτα, «όπου μπορείς να έχεις φίλους, μόνο όταν είσαι ανάμεσα σε άτομα που σου μοιάζουν. Δεν έχεις φίλους, όταν είσαι κάπου, που κανένας δεν φαίνεται όπως εσένα και οι άλλοι μαθητές προσπαθούν να σε κάνουν να ξέρεις, ότι διαφέρεις.…πολλά κλάματα λοιπόν, στην πρώτη τάξη, στα 6 και 7 σου χρόνια, που είσαι πολύ ευαίσθητη και θέλεις να σε δέχονται οι φίλοι σου, όπως είσαι… Για μας όμως, ήταν το αντίθετο. Έπρεπε σιγά σιγά να δέχεσαι ότι είσαι διαφορετική και να ζεις με αυτό και να μην το σκέφτεσαι τόσο πολύ…Δύσκολη επίσης, ήταν και η έκτη τάξη του Δημοτικού, εκεί που αγγίζεις την εφηβεία, στα 12 προς 13, εκεί που θέλεις να σε δεχτούν πιο πολύ, να ανήκεις. Ενώ εμείς, δεν νιώθαμε ότι ανήκαμε. Φίλες δεν είχαμε από την τάξη μας. Φίλες είχαμε άλλα παιδιά προσφύγων, από τη Συρία, την Αγγλία, τη Ρουμανία, που τις γνωρίσαμε στα ενισχυμένα μαθήματα ελληνικών». Απαντώντας σε  ερώτησή μας κατά πόσο βελτιώθηκε η κατάσταση τα τελευταία χρόνια, στο ζήτημα αυτό, η Νικολέτα απάντησε καταφατικά. «Ναι, το τελευταίο διάστημα, ο ρατσισμός  μειώθηκε πολύ. Ο μικρός αδελφός μας, έκανε φίλους πολύ εύκολα, παρόλο που στην αρχή, δεν ήξερε τη γλώσσα. Γενικά τα αγόρια, δίνουν περισσότερη σημασία στα κοινά μεταξύ τους, όπως το ποδόσφαιρο και όχι στο χρώμα του άλλου. Τα πράγματα είναι πιο δύσκολα για τη μικρή μας αδελφή, την Αντωνία, από ό,τι είναι για τον Άγγελο».

Από τους ελάχιστους που σπουδάζουν…

Όπως επεσήμανε στην εφημερίδα μας η λειτουργός της UNHCR Αιμιλία Στροβολίδου, «οι δυο αδελφές ανήκουν στο ελάχιστο ποσοστό, των παιδιών προσφύγων που καταφέρνουν να σπουδάσουν σε πανεπιστήμια στις χώρες υποδοχής τους. Η μεγάλη πρόκληση στο θέμα της εκπαίδευσης – συνέχισε – αφορά 15χρονα και 16χρονα παιδιά που έρχονται στην Κύπρο σε μεγάλη ηλικία και μπαίνουν απευθείας στο Γυμνάσιο ή Λύκειο. Είναι πολύ πιο δύσκολο γι’ αυτά, να μπουν στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και δεν έχουμε τέτοιες περιπτώσεις. Έχουμε μόνο περιπτώσεις, όπως της Δήμητρας και της Νικολέτας, που ήρθαν σε πολύ μικρότερη ηλικία και φοίτησαν στο Δημοτικό σχολείο στην Κύπρο και είναι πιο εφικτό για τα παιδιά αυτά, να πετύχουν στις Παγκύπριες και να περάσουν στο Πανεπιστήμιο. Χρειάζεται λοιπόν μεγαλύτερη ενίσχυση από την πολιτεία για τα παιδιά αυτά, ώστε να μπορέσουν να ανταγωνιστούν με τους υπόλοιπους και να διεκδικήσουν μια θέση στο δημόσιο Πανεπιστήμιο. Να αναφέρω ότι  ως UNHCR, έχουμε με το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, Μνημόνιο Συνεργασίας που προβλέπει μεταξύ άλλων και παροχή υποτροφιών – ολικών ή μερικών – σε παιδιά προσφύγων».

Η Πρίσκα Τοτόρο από το Κονγκό φοιτήτρια στο Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Κύπρου.

Οι αδελφές Νικολέτα και Δήμητρα από το Καμερούν, φοιτήτριες στο Τμήμα Γαλλικών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου, με τον Μάριο Δημητρίου στο Γραφείο της Αντιπροσωπείας της UNHCR στη Λευκωσία τον Ιούλη 2018.

Φώτο: Τα έξι αδέλφια της κουρδικής οικογένειας Aksu. Από αριστερά ο Ferhat, η Zehra, ο Mazlum, ο Mahsum, η Zozan και μπροστά η μικρή  Κωνσταντίνα. Ο 20χρονος Mazlum σπουδάζει στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και η 21χρονη  Zozan στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Τα μικρότερα αδέλφια φοιτούν στο Δημοτικό Σχολείο Αραδίππου και στο Γυμνάσιο και Λύκειο Αραδίππου.